bt_tct_5_nguyen

Nhà phê bình có thể là "trọng tài", có thể là người "hướng dẫn", có thể là "điềm chỉ viên", có thể là kẻ "phá đám" trong trò chơi cút bắt giữa tác giả và độc giả.

Tác giả lẩn trốn giữa những hàng chữ, ẩn hiện sau các hình ảnh và ý tưởng, dẫn dụ độc giả tiến sâu vào trò chơi. Thành công hay thất bại là do sự phối hợp giữa cách chơi của tác giả, có hấp dẫn hay không, và mê độ ham chơi của độc giả. Một trò chơi hay mà độc giả không hiểu không thích thì tác giả đơn độc ế ẩm. Độc giả mê chơi gặp trò chơi nhạt nhẽo, thường bỏ cuộc.

Khi trình độ sáng tác và trình độ thưởng ngoạn không gặp nhau, cần người đứng ra làm trọng tài. Về phe tác giả để giải thích những ẩn ý, khó hiểu, chia sẻ những sai lầm, đề ra những khác ý trong vai trò độc giả. Người ấy còn có nhiệm vụ văn hóa tích cực, tạo nên những văn liệu, điều kiện cho người viết học hỏi để có thể sáng tác cao hơn và người đọc được hướng dẫn có thể nâng cao trình độ thưởng thức. Nhà phê bình chân chính là kẻ giữ được tư cách của người trọng tài và nhà hướng dẫn.

Điềm chỉ viên chỉ thích ném đá dấu tay, toa rập quen biết, phê phán vì quyền lợi riêng, chỉ trỏ loạn xạ khiến trò cút bắt trở nên trò cắt bút. Bút đã cụt ngòi, làm sao viết?

Trong những trò chơi có trình độ, vốn đã khó hiểu lại thêm những kẻ thấy bóng chỉ hình, tác giả núp ở nơi này lại lầm lẫn chỉ ở nơi khác, khiến người đọc càng thêm rối rắm, lạc mất tác giả chỉ còn biết rượt theo nắm đuôi nhà phê bình. Tệ hại hơn khi những nhà phê bình nhân danh độc giả cao cấp để bêu rếu những sơ hở của tác giả mà quên rằng đạo làm người thì không nên lừa dối người
khác, nhất là càng không nên tự lừa dối mình. Dù vô tình hay cố ý, những kẻ này trở nên kẻ phá đám văn chương.

Mọi phương pháp phê bình văn học đều bắt đầu từ một hoặc nhiều phương pháp tìm hiểu, chấm dứt ở một mức giá trị được đo lường bởi lòng công chính, khoảng giữa là chỗ cho tinh thần tự trọng phê phán và một hệ thống lý luận khoa học xét xử.

Trước khi đi qua những chữ nghĩa kiêu kỳ trên, bài phê bình bắt đầu từ cá tính, tâm địa và mục đích của nhà phê bình.

Người uống rượu sành sõi nói về rượu thì khác với người nếm rượu chuyên nghiệp để để định phẩm chất cho các hãng rượu. Một bên vì yêu men chếnh choáng, say giây phút lâng lâng, có khi vì để thỏa mãn nhu cầu tâm lý. Một bên vì nghề nghiệp, vì tư cách, vì trách nhiệm phải xác nhận giá trị những sản phẩm và mang đến chất ngon vị lạ cho người thưởng thức. Hai cá tính khác nhau. Kẻ duy lý, người duy tâm. Kẻ tìm hiểu lý do và giá trị cái đẹp, người say sưa tìm hưởng cái đẹp. Kẻ lấy phê bình làm nghiệp chuyên môn, người lấy phê bình làm phương tiện bổ túc sáng tác.

Khác cá tính, có thể có cùng mục đích. Khác mục đích, có thể có gần cá tính. Riêng mục đích thì tùy vào tâm địa của người phê bình. Tâm lành, mục thượng. Tâm cong, mục đích vặn vẹo. Tâm hẹp, mục đích vị kỷ. Tâm thẳng mục đích chính. Mục đích là động lực ngầm của thái độ phê phán và cung cách lý luận. Người đọc tinh ý sẽ nhìn ra vì sao lời phê hằn học, vì sao lời phán mơn trớn, vì sao lại phải cố gắng tìm thấy hoặc phải lờ đi. Lắm khi người đọc đặt nghi vấn về tư cách của nhà phê bình. Tôi nghĩ rằng tư cách có lẽ không quan trọng bằng tâm đức. Tâm đức bắt đầu từ chữ lành, khai triển ở chữ lượng, mục hướng về chữ sáng.

Ngoại trừ tư cách của trọng tài và hướng dẫn, phê bình còn đòi hỏi đức độ của người xây dựng. Cùng với tác giả và độc giả, nhà phê bình đóng góp vào việc xây dựng những giá trị đẹp hơn, hay hơn cho một nền văn chương. Họ có thể khác ý nhau, có thể ghét bỏ nhau nhưng không vì vậy mà hủy hoại nhau.

Có tâm đức mới có thể phân biệt được cái chung và cái riêng. Ví dụ như một sai lầm dù nhỏ nhưng phương hại đến kiến thức hoặc giá trị văn học thì phải được nêu ra dù tác giả là ai, ngược lại một sai lầm lớn mà không mắc mớ gì đến văn chương thì không cần phải nhắc đến. Cũng ví như vạch lá tìm sâu trong một tác phẩm là thái độ hay bị chê bai, người có tâm đức cũng vạch lá tìm sâu nhưng tìm những con sâu sẽ có ngày hóa bướm. Mỗi con bướm cất cánh bay lên trời xanh là mỗi mảnh tâm đã đốt lên lửa sáng.

Tâm đức chẳng những chỉ mang đến tấm lòng mà còn mang đến chiều sâu công lý. Giết người dĩ nhiên là phải đền mạng, ấy là lẽ công bình. Mắt đền mắt, răng đền răng. Dựa trên những lý lẽ chính đáng hoặc theo biểu quyết chung của bồi thẩm đoàn tội chết có thể giảm thành án chung thân, ấy là công lý. Công lý không có công bình. Công lý là sự tăng hoặc giảm độ công bình. Bên cạnh công lý là bác ái. Công bình và bác ái là hai lực khác chiều. Công bình là thưởng phạt công minh, bác ái là yêu thương tha thứ. Nghệ thuật tâm đức chính là nghệ thuật sử dụng công bình và bác ái hướng về chân thiện mỹ, cho nên mới có câu, giết người là trọng tội nhưng đôi lúc giết người cũng cần thiết như cứu người. Mọi phương pháp phê bình văn học đều gồm có tim óc và gan ruột. Không óc, dễ bị hồ đồ, mê muội. Không tim, hẹp hòi, độc ác. Không gan, hèn yếu, lập trường mềm. Không ruột, chưa tiêu hóa được của người làm sao có đủ dinh dưỡng cho của mình. Chưa tiêu được tác phẩm sao dám bình về tác giả. Chưa tiêu được tứ sao dám phê ý. Chưa tiêu được ý sao dám bình nghĩa.

Có óc mới có những phương pháp tìm hiểu đáng tin cậy. Có tim mới có lượng công chính. Có gan, can đảm không những dùng để nói mà sự im lặng đôi lúc cũng đòi hỏi rất nhiều can đảm. Có ruột để hiểu được lẽ phê bình người tức là phê bình mình.

Đọc một bài phê bình, người đọc chẳng những chia sẻ những ưu khuyết điểm của nhân vật bị xét xử mà còn nhìn ngắm kẻ đang xét xử. Thông thường cái sở đoản của người bị phê là cái sở trường của người phê hoặc ngược lại. Chỗ hay của kẻ bị phê có khi là chỗ kém của người phê. Ý tưởng thâm sâu của người phê có khi là những tình cờ hời hợt của người bị phê. Người đọc chỉ cần đọc kỹ bài phê bình thì có thể biết người phê bình là ai. Phê bình người ta tức là tự phê bình mình. Lời phê phán đúng hay sai, người đọc có thể chia sẻ hoặc thông cảm nhưng người đọc không thể kính trọng một nhà phê bình thiếu lòng tự trọng. Dĩ nhiên bạn không cần phải hỏi ai để biết được mình có lòng tự trọng hay không?

Từ lúc muốn làm công việc phê bình cho đến khi trở thành nhà phê bình chân chính là con đường rất dài đòi hỏi nhiều công phu, tài năng và đức độ. Thiếu kiến thức, thiếu tư cách, thiếu tâm đức thường khiến cho nhà phê bình xấu hổ hối hận thức nhiều đêm.

New York, ngày 24 tháng 11 năm 1995

Last modified on 11/05/2007 – 7:00 PM © 2004 – 2007 www.thotanhinhthuc.org.
MUCLUC


	PHÊ BÌNH VÀ TÂM ĐỨC Luận Thật Ngắn Ngu Yên
	Nhà phê bình có thể là "trọng tài", có thể là người "hướng dẫn", có thể là "điềm chỉ viên", có thể là kẻ "phá đám" trong trò chơi cút bắt giữa tác giả và độc giả. Tác giả lẩn trốn giữa những hàng chữ, ẩn hiện sau các hình ảnh và ý tưởng, dẫn dụ độc giả tiến sâu vào trò chơi. Thành công hay thất bại là do sự phối hợp giữa cách chơi của tác giả, có hấp dẫn hay không, và mê độ ham chơi của độc giả. Một trò chơi hay mà độc giả không hiểu không thích thì tác giả đơn độc ế ẩm. Độc giả mê chơi gặp trò chơi nhạt nhẽo, thường bỏ cuộc. Khi trình độ sáng tác và trình độ thưởng ngoạn không gặp nhau, cần người đứng ra làm trọng tài. Về phe tác giả để giải thích những ẩn ý, khó hiểu, chia sẻ những sai lầm, đề ra những khác ý trong vai trò độc giả. Người ấy còn có nhiệm vụ văn hóa tích cực, tạo nên những văn liệu, điều kiện cho người viết học hỏi để có thể sáng tác cao hơn và người đọc được hướng dẫn có thể nâng cao trình độ thưởng thức. Nhà phê bình chân chính là kẻ giữ được tư cách của người trọng tài và nhà hướng dẫn. Điềm chỉ viên chỉ thích ném đá dấu tay, toa rập quen biết, phê phán vì quyền lợi riêng, chỉ trỏ loạn xạ khiến trò cút bắt trở nên trò cắt bút. Bút đã cụt ngòi, làm sao viết? Trong những trò chơi có trình độ, vốn đã khó hiểu lại thêm những kẻ thấy bóng chỉ hình, tác giả núp ở nơi này lại lầm lẫn chỉ ở nơi khác, khiến người đọc càng thêm rối rắm, lạc mất tác giả chỉ còn biết rượt theo nắm đuôi nhà phê bình. Tệ hại hơn khi những nhà phê bình nhân danh độc giả cao cấp để bêu rếu những sơ hở của tác giả mà quên rằng đạo làm người thì không nên lừa dối người khác, nhất là càng không nên tự lừa dối mình. Dù vô tình hay cố ý, những kẻ này trở nên kẻ phá đám văn chương. Mọi phương pháp phê bình văn học đều bắt đầu từ một hoặc nhiều phương pháp tìm hiểu, chấm dứt ở một mức giá trị được đo lường bởi lòng công chính, khoảng giữa là chỗ cho tinh thần tự trọng phê phán và một hệ thống lý luận khoa học xét xử. Trước khi đi qua những chữ nghĩa kiêu kỳ trên, bài phê bình bắt đầu từ cá tính, tâm địa và mục đích của nhà phê bình. Người uống rượu sành sõi nói về rượu thì khác với người nếm rượu chuyên nghiệp để để định phẩm chất cho các hãng rượu. Một bên vì yêu men chếnh choáng, say giây phút lâng lâng, có khi vì để thỏa mãn nhu cầu tâm lý. Một bên vì nghề nghiệp, vì tư cách, vì trách nhiệm phải xác nhận giá trị những sản phẩm và mang đến chất ngon vị lạ cho người thưởng thức. Hai cá tính khác nhau. Kẻ duy lý, người duy tâm. Kẻ tìm hiểu lý do và giá trị cái đẹp, người say sưa tìm hưởng cái đẹp. Kẻ lấy phê bình làm nghiệp chuyên môn, người lấy phê bình làm phương tiện bổ túc sáng tác. Khác cá tính, có thể có cùng mục đích. Khác mục đích, có thể có gần cá tính. Riêng mục đích thì tùy vào tâm địa của người phê bình. Tâm lành, mục thượng. Tâm cong, mục đích vặn vẹo. Tâm hẹp, mục đích vị kỷ. Tâm thẳng mục đích chính. Mục đích là động lực ngầm của thái độ phê phán và cung cách lý luận. Người đọc tinh ý sẽ nhìn ra vì sao lời phê hằn học, vì sao lời phán mơn trớn, vì sao lại phải cố gắng tìm thấy hoặc phải lờ đi. Lắm khi người đọc đặt nghi vấn về tư cách của nhà phê bình. Tôi nghĩ rằng tư cách có lẽ không quan trọng bằng tâm đức. Tâm đức bắt đầu từ chữ lành, khai triển ở chữ lượng, mục hướng về chữ sáng. Ngoại trừ tư cách của trọng tài và hướng dẫn, phê bình còn đòi hỏi đức độ của người xây dựng. Cùng với tác giả và độc giả, nhà phê bình đóng góp vào việc xây dựng những giá trị đẹp hơn, hay hơn cho một nền văn chương. Họ có thể khác ý nhau, có thể ghét bỏ nhau nhưng không vì vậy mà hủy hoại nhau. Có tâm đức mới có thể phân biệt được cái chung và cái riêng. Ví dụ như một sai lầm dù nhỏ nhưng phương hại đến kiến thức hoặc giá trị văn học thì phải được nêu ra dù tác giả là ai, ngược lại một sai lầm lớn mà không mắc mớ gì đến văn chương thì không cần phải nhắc đến. Cũng ví như vạch lá tìm sâu trong một tác phẩm là thái độ hay bị chê bai, người có tâm đức cũng vạch lá tìm sâu nhưng tìm những con sâu sẽ có ngày hóa bướm. Mỗi con bướm cất cánh bay lên trời xanh là mỗi mảnh tâm đã đốt lên lửa sáng. Tâm đức chẳng những chỉ mang đến tấm lòng mà còn mang đến chiều sâu công lý. Giết người dĩ nhiên là phải đền mạng, ấy là lẽ công bình. Mắt đền mắt, răng đền răng. Dựa trên những lý lẽ chính đáng hoặc theo biểu quyết chung của bồi thẩm đoàn tội chết có thể giảm thành án chung thân, ấy là công lý. Công lý không có công bình. Công lý là sự tăng hoặc giảm độ công bình. Bên cạnh công lý là bác ái. Công bình và bác ái là hai lực khác chiều. Công bình là thưởng phạt công minh, bác ái là yêu thương tha thứ. Nghệ thuật tâm đức chính là nghệ thuật sử dụng công bình và bác ái hướng về chân thiện mỹ, cho nên mới có câu, giết người là trọng tội nhưng đôi lúc giết người cũng cần thiết như cứu người. Mọi phương pháp phê bình văn học đều gồm có tim óc và gan ruột. Không óc, dễ bị hồ đồ, mê muội. Không tim, hẹp hòi, độc ác. Không gan, hèn yếu, lập trường mềm. Không ruột, chưa tiêu hóa được của người làm sao có đủ dinh dưỡng cho của mình. Chưa tiêu được tác phẩm sao dám bình về tác giả. Chưa tiêu được tứ sao dám phê ý. Chưa tiêu được ý sao dám bình nghĩa. Có óc mới có những phương pháp tìm hiểu đáng tin cậy. Có tim mới có lượng công chính. Có gan, can đảm không những dùng để nói mà sự im lặng đôi lúc cũng đòi hỏi rất nhiều can đảm. Có ruột để hiểu được lẽ phê bình người tức là phê bình mình. Đọc một bài phê bình, người đọc chẳng những chia sẻ những ưu khuyết điểm của nhân vật bị xét xử mà còn nhìn ngắm kẻ đang xét xử. Thông thường cái sở đoản của người bị phê là cái sở trường của người phê hoặc ngược lại. Chỗ hay của kẻ bị phê có khi là chỗ kém của người phê. Ý tưởng thâm sâu của người phê có khi là những tình cờ hời hợt của người bị phê. Người đọc chỉ cần đọc kỹ bài phê bình thì có thể biết người phê bình là ai. Phê bình người ta tức là tự phê bình mình. Lời phê phán đúng hay sai, người đọc có thể chia sẻ hoặc thông cảm nhưng người đọc không thể kính trọng một nhà phê bình thiếu lòng tự trọng. Dĩ nhiên bạn không cần phải hỏi ai để biết được mình có lòng tự trọng hay không? Từ lúc muốn làm công việc phê bình cho đến khi trở thành nhà phê bình chân chính là con đường rất dài đòi hỏi nhiều công phu, tài năng và đức độ. Thiếu kiến thức, thiếu tư cách, thiếu tâm đức thường khiến cho nhà phê bình xấu hổ hối hận thức nhiều đêm. New York, ngày 24 tháng 11 năm 1995 Last modified on 11/05/2007 – 7:00 PM © 2004 – 2007 www.thotanhinhthuc.org. MUCLUC