tct_3_haiau

Tôi vừa đọc bài “Nhân đọc Bóng chữ, bàn về chữ và nghĩa trong thơ” của ông đăng trong táp chí Văn Nghệ Quân Đội số tháng 7-1994. Tôi rất lấy làm ngạc nhiên và thực thà không hiểu làm sao người ta cò thể bàn luận học thuật với một phương pháp thiếu học thuật như vậy, một trình độ kiến thức và một thái độ chủ quan đến thế. Nay xin mạo muội góp với nhà thơ một vài ý kiến về những lầm lẫn thuộc loại “chữ và nghĩa” của ông.

1. Mở đầu bài phê phán tập thơ Bóng chữ của Lê Đạt, Trần Mạnh Hảo dẫn Bạch Cư Dị: “Thơ, tình là gốc, chữ là ngọn, âm thanh là hoa, nghĩa là quả” và P.Valéry: “Thơ là sự giao động của âm thanh và ý nghĩa” (chữ giao tôi gạch dưới” đáng lẽ phải viết là dao động). Tiếp đó, ông giảng giải rằng “không có nghĩa, chữ nhìn chung chỉ là cái xác vô hồn.” Rồi ông kết tội Lê Đạt, “không chấp nhận lối đi ngữ nghĩa trong thơ mà Bạch Cư Dị đã đề cao, phủ nhận ý nghĩa thông thường của chữ”, tóm lại, “loại bỏ nghĩa ra khỏi chữ”.

Khởi cuộc, ông đã lẫn lộn các từ: nghĩa, ngữ nghĩa và ý nghĩa, đánh đồng cả làm một. Thực ra, đó là ba khái niệm khác nhau. Nghĩa là điều được biểu đạt bởi một từ hoặc một cụm từ với tính cách là một tín hiệu, và ngữ nghĩa (học) là môn học nghiên cứu về ngôn ngữ trên bình diện nghĩa. Còn ý nghĩa thì bao quát hơn, đó là tổng hòa của nghĩa, ngữ nghĩa, nghĩa cụ thể, nghĩa ẩn dụ với ý, tứ nằm sau bề mặt từ ngữ. Người ta thường nói ý nghĩa của một câu, một đoạn, một bài hay một tác phẩm, chứ không nói ý nghĩa của một chữ, một từ. Nếu thấu đạt chỉ từng ấy, ắt Trần Mạnh Hảo không ngộ nhận rằng Bạch Cư Dị “đề cao lối đi ngữ nghĩa”.

Còn câu của P.Valéry mà ông đã dẫn, nguyên văn như sau: “Le pòeme est une hesitation entre le son et le sens”, đáng lẽ phải dịch là: “Thơ là một sự do dự giữa âm và nghĩa” (tôi gạch dưới để nhấn mạnh chỗ sai trật của lời ông dịch mà ông đã dẫn: sự do dự chứ không phải sự giao động, giữa chứ không phải là của, nghĩa chứ không phải là ý nghĩa). Ý nói người làm thơ luôn luôn đứng trước một lựa chọn: nên thiên về âm hay về nghĩa. Ta thấy rõ ưu tâm của Valéry cũng là đưa thơ qua bên kia giới hạn ngữ nghĩa. Bắt đầu đã đi lạc, nên ông tiếp tục đi lạc suốt cuộc, mỗi lúc một xa. Những phán xét của ông, do vậy, thành ra không địa chỉ, chẳng có gì liên quan đến tập Bóng Chữ. Khi tuyên bố chống đối lối đi ngữ nghĩa, chống lối đọc tuyến tính duy lý, chống “hàng hóa” hóa chữ, nghĩa là khoanh hẹp chữ vào trong nghĩa “tiêu dùng”, tức tự vị, Lê Đạt không hề nhằm vô nghĩa hóa chữ, mà là mở thêm cho nó những chiều, bề khác nhau. Trong ròng rã mấy chục năm làm “phu chữ” (1) tìm tiếng nói thơ của riêng mình, Lê Đạt chỉ nhằm vượt lên cái tuyến tính đơn nghĩa và đạt tới đa nghĩa.

2. Đã không hiểu đúng về ngữ nghĩa học (sémantique) và âm vị học (phonologie), Trần Mạnh Hảo lại càng lờ mờ về phân tâm học (psychanalyse). Hãy nghe ông nói về vô thức: “Vô thức chính là âm bản, phiên bản, phó bản của ý thức, của tư duy”. Đem đối lập vô thức với ý thức như là một âm bản phiên bản, phó bản của ý thức để phủ nhận vai trò của nó trong sáng tạo, ông lại một lần nữa ngộ nhận! Vô thức là cái phía bên kia mà ý thức không với tới được. Nói đơn giản, trong cấu trúc của tâm thần (psychisme), vô thức chính là đối trọng của siêu ngã -cái thành phần thường xuyên kiểm soát cái tôi- để lấy lại thăng bằng cho bản ngã. Vận hành của vô thức thường có tác dụng giải phóng ức chế. Là người làm thơ, ông hẳn có những lúc cao hứng bật ra những câu hay bất ngờ mà không liên quan gì đến vốn hiểu biết về thi luật, thi pháp. Xin mách với ông đây là lúc vô thức vận hành đó.

3.Thật ra, bài viết của Trần Mạnh Hảo xới lên nhiều vấn đề về thơ có thể bàn cãi rất lý thú, như quan hệ giữa con âm, con chữ và từ ngữ trong thơ, cảm và hiểu trong đọc thơ... Tiếc rằng ở đây không đủ tiền đề cho một cuộc tranh luận học thuật khi một bean đối thoại quá nhiều nhiệt tình nhưng thiếu những hiểu biết cần thiết về ngôn ngữ học và các nhánh của nó như âm vị học, ngữ nghĩa học.
Vậy xin khất để một dịp khác khi nhà thơ Trần Mạnh Hảo bình tâm lại, tìm hiểu thêm về những vấn đề trên với một cách đọc bớt tuyến tính duy lý hơn.

Chú thích
(1)Thực ra, tôi không thích chữ “phu chữ” của Lê Đạt lắm bởi nó chỉ gợi ra một phía cực nhọc của công việc làm chữ, mà hụt mất phía bù lại là niềm vui sáng tạo.

Last modified on 07/11/2007 – 7:00 PM © 2004 – 2007 www.thotanhinhthuc.org.
MUCLUC


	TẠM GÓP Ý VỚI ÔNG TRẦN MẠNH HẢO Hải Âu
	Tôi vừa đọc bài “Nhân đọc Bóng chữ, bàn về chữ và nghĩa trong thơ” của ông đăng trong táp chí Văn Nghệ Quân Đội số tháng 7-1994. Tôi rất lấy làm ngạc nhiên và thực thà không hiểu làm sao người ta cò thể bàn luận học thuật với một phương pháp thiếu học thuật như vậy, một trình độ kiến thức và một thái độ chủ quan đến thế. Nay xin mạo muội góp với nhà thơ một vài ý kiến về những lầm lẫn thuộc loại “chữ và nghĩa” của ông. 1. Mở đầu bài phê phán tập thơ Bóng chữ của Lê Đạt, Trần Mạnh Hảo dẫn Bạch Cư Dị: “Thơ, tình là gốc, chữ là ngọn, âm thanh là hoa, nghĩa là quả” và P.Valéry: “Thơ là sự giao động của âm thanh và ý nghĩa” (chữ giao tôi gạch dưới” đáng lẽ phải viết là dao động). Tiếp đó, ông giảng giải rằng “không có nghĩa, chữ nhìn chung chỉ là cái xác vô hồn.” Rồi ông kết tội Lê Đạt, “không chấp nhận lối đi ngữ nghĩa trong thơ mà Bạch Cư Dị đã đề cao, phủ nhận ý nghĩa thông thường của chữ”, tóm lại, “loại bỏ nghĩa ra khỏi chữ”. Khởi cuộc, ông đã lẫn lộn các từ: nghĩa, ngữ nghĩa và ý nghĩa, đánh đồng cả làm một. Thực ra, đó là ba khái niệm khác nhau. Nghĩa là điều được biểu đạt bởi một từ hoặc một cụm từ với tính cách là một tín hiệu, và ngữ nghĩa (học) là môn học nghiên cứu về ngôn ngữ trên bình diện nghĩa. Còn ý nghĩa thì bao quát hơn, đó là tổng hòa của nghĩa, ngữ nghĩa, nghĩa cụ thể, nghĩa ẩn dụ với ý, tứ nằm sau bề mặt từ ngữ. Người ta thường nói ý nghĩa của một câu, một đoạn, một bài hay một tác phẩm, chứ không nói ý nghĩa của một chữ, một từ. Nếu thấu đạt chỉ từng ấy, ắt Trần Mạnh Hảo không ngộ nhận rằng Bạch Cư Dị “đề cao lối đi ngữ nghĩa”. Còn câu của P.Valéry mà ông đã dẫn, nguyên văn như sau: “Le pòeme est une hesitation entre le son et le sens”, đáng lẽ phải dịch là: “Thơ là một sự do dự giữa âm và nghĩa” (tôi gạch dưới để nhấn mạnh chỗ sai trật của lời ông dịch mà ông đã dẫn: sự do dự chứ không phải sự giao động, giữa chứ không phải là của, nghĩa chứ không phải là ý nghĩa). Ý nói người làm thơ luôn luôn đứng trước một lựa chọn: nên thiên về âm hay về nghĩa. Ta thấy rõ ưu tâm của Valéry cũng là đưa thơ qua bên kia giới hạn ngữ nghĩa. Bắt đầu đã đi lạc, nên ông tiếp tục đi lạc suốt cuộc, mỗi lúc một xa. Những phán xét của ông, do vậy, thành ra không địa chỉ, chẳng có gì liên quan đến tập Bóng Chữ. Khi tuyên bố chống đối lối đi ngữ nghĩa, chống lối đọc tuyến tính duy lý, chống “hàng hóa” hóa chữ, nghĩa là khoanh hẹp chữ vào trong nghĩa “tiêu dùng”, tức tự vị, Lê Đạt không hề nhằm vô nghĩa hóa chữ, mà là mở thêm cho nó những chiều, bề khác nhau. Trong ròng rã mấy chục năm làm “phu chữ” (1) tìm tiếng nói thơ của riêng mình, Lê Đạt chỉ nhằm vượt lên cái tuyến tính đơn nghĩa và đạt tới đa nghĩa. 2. Đã không hiểu đúng về ngữ nghĩa học (sémantique) và âm vị học (phonologie), Trần Mạnh Hảo lại càng lờ mờ về phân tâm học (psychanalyse). Hãy nghe ông nói về vô thức: “Vô thức chính là âm bản, phiên bản, phó bản của ý thức, của tư duy”. Đem đối lập vô thức với ý thức như là một âm bản phiên bản, phó bản của ý thức để phủ nhận vai trò của nó trong sáng tạo, ông lại một lần nữa ngộ nhận! Vô thức là cái phía bên kia mà ý thức không với tới được. Nói đơn giản, trong cấu trúc của tâm thần (psychisme), vô thức chính là đối trọng của siêu ngã -cái thành phần thường xuyên kiểm soát cái tôi- để lấy lại thăng bằng cho bản ngã. Vận hành của vô thức thường có tác dụng giải phóng ức chế. Là người làm thơ, ông hẳn có những lúc cao hứng bật ra những câu hay bất ngờ mà không liên quan gì đến vốn hiểu biết về thi luật, thi pháp. Xin mách với ông đây là lúc vô thức vận hành đó. 3.Thật ra, bài viết của Trần Mạnh Hảo xới lên nhiều vấn đề về thơ có thể bàn cãi rất lý thú, như quan hệ giữa con âm, con chữ và từ ngữ trong thơ, cảm và hiểu trong đọc thơ... Tiếc rằng ở đây không đủ tiền đề cho một cuộc tranh luận học thuật khi một bean đối thoại quá nhiều nhiệt tình nhưng thiếu những hiểu biết cần thiết về ngôn ngữ học và các nhánh của nó như âm vị học, ngữ nghĩa học. Vậy xin khất để một dịp khác khi nhà thơ Trần Mạnh Hảo bình tâm lại, tìm hiểu thêm về những vấn đề trên với một cách đọc bớt tuyến tính duy lý hơn. Chú thích (1)Thực ra, tôi không thích chữ “phu chữ” của Lê Đạt lắm bởi nó chỉ gợi ra một phía cực nhọc của công việc làm chữ, mà hụt mất phía bù lại là niềm vui sáng tạo. Last modified on 07/11/2007 – 7:00 PM © 2004 – 2007 www.thotanhinhthuc.org. MUCLUC