tct_1_dokh

Tôi vốn không biết Kurt Schwitters và các bạn Dada nối dài của ông. Dada, trong cái kiến thức phổ thông của tôi (Trung học, nhưng mà cẩn thận Đệ nhị cấp, ngày nay gọi là cấp 3), trong cái kiến thức này, vỏn vẹn chỉ có cái tròng kính một mắt của Tristan Tzara.

Và cái khách sạn ở Paris trên quảng trường Panthéon.

Cái khách sạn này, có lần tôi vào thuê phòng.

Tôi mở cửa sổ, chống tay thật chắc vào thành lan can sắt. Bên kia công trường, nắng lem vàng trên mặt tường thư viện Ste Geneviève, nắng lan dài ra thư viện Cujas, lốm đốm cái cổng kềnh càng vào trường Luật. Tôi lãng mạn.

" Khách sạn này, hồi mới từ Zurich sang, Tzara hình như có đến ở." Tôi nói với cô bạn gái.
" Tzara hồi nào, không phải Breton và Aragon sao?"
" Breton nhất định. Địa chỉ tờ Littérature đặt ở đây. Thì Tzara đến tìm Breton ..."
" Cũng như Nadja vậy ..."
" Tzara từ Zurich sang ..."
" Zurich chán chết." Cô bạn đi vào phòng tắm.
" Ừ, chán. Mày vào đó làm gì vậy?" Tôi hỏi.
" Tắm." Cô bạn vặn nước ở bồn.
" Tao vào theo được không?"
" Mày tắm chung?"
" Không, tao chụp hình." Tôi đóng cửa sổ lại, với lấy cái máy. Tôi nói: "Nè, Man Ray."
Người Pháp có câu: " Kiến thức, cũng như mứt ướt (Khi có dịp, tôi sẽ đề cập đến cái lưỡng diện của lừa tính ở Giordano Bruno) vậy. Có càng ít, (trên bánh mì) càng phải trét bê bết."

Ngay cả những truyền thuyết về nguồn gốc của chữ Dada, tôi cũng có thể kể được ba chuyện.

Chuyện đầu tiên, cũng là chuyện thông dụng nhất, là Tzara nhắm moat mắt (con mắt đeo kính) cầm chung con dao rọc giấy với Hugo Ball, lật cuốn Petit Larouse ra chỉ đại vào một chỗ. Tôi không tin mấy, hai ông này cũng phải có tài sao đó, chứ cũng con dao rọc giấy, cũng cuốn Petit Larouse, tôi mở ra lần nào cũng chỉ vào những chữ đâu không. Médiale? Grapheur? Dextérité? Cứ thử xem, chỉ vào Dada đâu có dễ.

Chuyện thứ hai, lại càng khó. Theo lời chứng của Haus Arp thì lần đầu Tzara thốt ra chữ Dada là vào lúc 6 giờ chiều ngày mùng 8 tháng 2 năm 1916 ở Café Terrase tại Zurich, trước sự hiện diện đông đủ của gia đình Arp với mười hai người con lúc đó đều vô cùng kích thích một cách dễ hiểu. Nếu thật vậy, để Tzara khám phá ra được chữ Dada, trước đó, Arp phải có mười hai người con đã. Ai đã có con rồi thì biết, đâu có dễ.

Giải thuyết thứ ba là một hôm Lénin (vâng, nhà cách mạng) được xem ở Zurich một buổi diễn hài do Tzara và đồng bạn tổ chức. Ông lăn ra cười, vừa (đen đét) vỗ đùi, vừa thích chí kêu to: "Da! Da!", có nghĩa là "Được! Được!" Giải thuyết này, dĩ nhiên khỏi bàn. Tuy vậy, nếu mang ra mổ xẻ, thì lúc đó là lúc nào? Năm 1916, đến tháng 6 Lénin mới viết xong "Đế quốc Chủ nghĩa, giai đoạn tột cùng của Tư bản Chủ nghĩa." Ông đến Cabaret Voltaire (khai trương vào tháng 2) khi đang soạn chương mấy? Hay là ông dừng chân giải trí trên đường từ hội nghị Zimmerwald (vào tháng 9 năm 1915) đến hội nghị Kienthal (tháng 4, 1916)? Hội nghị Zimmerwald có 38 người tham dự và Kienthal có 44 người. Sự khác biệt sáu người này là những ai, có phải là Lénin gặp được trong nhà hát của Hugo Ball vào lúc ông vỗ đùi (và sau đó rủ đi cùng) hay không? Lúc đó, Trotski ở đâu, và lập trường với hai chữ trên ("Da! Da!") thế nào, sao không thấy nói? Thật là rối rắm.

Về phần Tzara, chính bản thân ông ta có viết: "Người ta được báo chí cho biết là giống người da đen Krou gọi cái đuôi của một thần bò cái là: DADA. Khối vuông và bà mẹ ở một vùng nào đó nước Ý Đại Lợi: DADA. Một con ngựa gỗ, vú nuôi, sự xác quyết kép bằng tiếng Lỗ Ma Ni và tiếng Nga: DADA." Nhưng tuyệt nhiên tôi không thấy ông ta nhắc đến mười hai người con của Hans Arp, cái đùi của Lénin hoặc tự điển Petit Larouse ở chỗ nào.

Dầu gì, thì đây liên hệ gì đến ông Kurt Schwitters ở đầu bài? Liên hệ hay không, thì tôi cũng đã phét được chuyện tôi vào khách sạn (Hôtel des Grands Hommes) ở Paris (9, Place du Panthéon) thơ mộng. (Xin đọc lại lúc nắng bám vào lem nhem những gạch tường thư viện đại học ố vàng và cổ kính) với bạn gái và chụp hình nàng cởi truồng trong phòng tắm một cách dõng dạc và cứng cỏi chứ không phải là lắp bắp. Thứ hai, là tôi cũng có từ điển Petit Larouse (ấn bản 1990, Paris). Và liên hệ hay không, lý do chính là ông Schwitters, tôi đã không biết thì tôi nói gì bây giờ?
Tôi chỉ còn cách phết qua phết lại, trét ra cho đều, thật nhiều và trang trọng (đoạn văn Tzara ở trên, xin lỗi, được trích rừ Tạp chí DaDa, số 3, 1918 xuất bản tại Zurich, địa chỉ liên lạc số nhà 28, Seehof Schifflande, lầu mấy không thấy đề.) Thay vì "Lấy điểm khởi hành từ Khách sạn các Vĩ nhân, công trường Panthéon nơi (Breton) ngụ khoảng năm 1918" ("Nadja"), trở lại lúc đầu và tạm quên cô bạn hồi nãy, để cho cô ta tắm yên thì tôi được đọc bài "Rakedika" trên một tạp chí hình như giờ đã đình bản, như sau đây:

Rakedika
(Nguyên tác)

Rakedika
Rakedika
Pappaki
Rakedika
Pappaki
Pekrrrrr
Rakedika
Pekrrrrr
Orrrrr
Umta
Umta
Orrrrr
Pekrrrrr
Rakedika
Off

Kurt Schwitters (trích Merz)

Kèm theo bài thơ, hay là trên một tạp chí khác (đây chứng tỏ tôi đọc nhiều tạp chí) tôi nhớ có vài ba bức hình của Schwitters đang phùng mang trợn mắt ra ngâm. Chi tiết này chẳng phải là vô nghĩa. Vì nhìn thấy ảnh của nhà thơ tôi mới phỏng đoán được đây là thơ đọc.

Ráckedika
Rákedika
Ráckedika
Bápbaki
Ráckedika
Bápbaki
Becờrờrrrr
Ráckedika
Becờrờrrrr
Orờrrrr
Umta
Umta
Orờrrrr
Becờrrrr
Ráckedika
Óph

(dịch tặng Hoàng Hưng)

Tại sao lại phải "dịch"? Chẳng lẽ là tôi diễu. Tính tôi nghiêm trang (những người đọc nhiều-tạp-chí ít khi nào lại diễu), tôi phùng mang trợn mắt mà xác định. Dịch (?), - ở đây phiên âm (?) – trước tiên bởi vì là một thái độ. Ai cũng biết, như người Tây phương nói, "Dịch là phản." Với tôi, nói nhè nhẹ, dịch là dựa. Trường hợp bài thơ này, hẳn lại dựa hơi.

Dĩ nhiên, đây thuộc loại thơ có thể thưởng lãm bằng nguyên tác (tiếng Đức?) Bỏ qua cái chuyện tôi mạo muội (tôi biết gì tiếng Đức mà dịch thơ Đức nhưng có mấy người biết tiếng Hán đâu mà ai cũng vẫn dịch thơ Đường?), bỏ qua chuyện này (và bỏ qua chuyện nếu không có dịch thì làm sao mà có dựa) thì nguyên tắc, nếu không đụng vào, sẽ nhấn mạnh vào mặt viết. Đằng này là thơ đọc. Do đó, "Rakedika" sẽ được cảm nhận một cách khác với "Ráckedika", cái khác giữa chữ và âm, chắc là không khỏi không có chủ í của tác giả. "Rakedika", tuy vô nghĩa (?), nhưng ở nguyên văn ngoại ngữ đã có vẻ thanh lịch. Với chữ "Việt", lại có thể mang thêm phần bí hiểm gì đó (mời mọc và lôi cuốn) của văn hóa nước ngoài. Thí dụ, nguyên tác Pekrrr đối với Becờrờrrr chẳng hạn.

Pekrrrr

có thể tôi còn uốn lưỡi

Becờrờrrr
Nè, tôi đang lè

Vì vậy, chắc "Becờrờrrr" phải trung thành hơn với tác giả trong cái tinh thần của ông ta.

Hoàng Hưng có nhận xét: "Nhiều người đến lúc này tuy dè dặt không dám chất vấn: một bức tranh trừu tuợng có ích gì nhỉ, vẫn rất gay gắt đối với những bài thơ mà họ không thấy rõ mục đích thực dụng. " ("Thơ mới và thơ hôm nay", Hợp Lưu số 13.) Điều này, nhất định áp dụng vào trường hợp của ta. Nếu giờ, chẳng ai còn nghĩ tranh Jackson Pollock chẳng hạn là một em bé ba tuổi vẽ thì vẫn còn không ít người có thể cho rằng bài thơ trên chắc là thí dụ của cháu bé tôi làm ra. Biết con không ai bằng cha mẹ, tôi khẳng định, mức độ này, con tôi, còn xa. Cái lè lưỡi của nhà thơ, không phải là cái lè lưỡi của thằng bé (với lại, nó chỉ mới có hai tuổi rưỡi thôi mà.)

Sau Thế chiến Thứ nhất (như vậy là tôi nhất định không có dịp nói về con lừa hai mặt của ông Giordano Bruno), giữa Berlin hùng hồn nối dài Vị lai Chủ nghĩa với Grosz, Heartfield và Cologne "ngờ nghệch" Dada (Arp, Ernst, Fick), Schwitters một mình "ẩn cư" ở Hanover lập ra phái "Merz." Ông dựng Merzbau, đồ án duy mĩ của một tác trình nghệ thuật lù xù toàn diện, đong đưa giữa tình cờ hiện thực và chính xác tuyệt đối của xây dựng chủ nghĩa. Merz là gì, tôi chẳng hiểu tuy là đọc lại câu vừa rồi tôi nghe thấy cũng khá kêu (cách dùng "lù xù" và "đong đưa" cân đối và bóng bẩy í nghĩa.) Để thêm trang trọng "gồ ghề", bên cạnh các tên Heartfield và Grosz còn phải kể thêm Hausmann và Hoch, cũng như cạnh Hans Arp, Max Ersnt và Wilhem Fick còn có Theodor Baargeld, Heinrich và Angela Hoerle, Otto Freudlich và Franz Seiwert.
Schwitters thì ở giữa.

Như Hanover giữa Cologne và Berlin và Zurich giữa Kienthal và Zimmerwald (xem lại đoạn về Lénin), Thụy Sĩ ở giữa Âu châu, nước Đức ở giữa Ba Lan và Hoà Lan và ở trên Thụy Sĩ, Bruno ở trên giàn hỏa và con lừa thì kéo xe.

Merz (xà lù!)

Chắc là phải dùng đến cái thuật kiểu:

"Trăm năm trong cõi người ta
Mua vui cũng được một vài trống canh"

tôi mới có thể đường hoàng mà kết luận rằng sau "Tôi sẽ lấy điểm khởi đầu từ Khách sạn các Vĩ nhân, quảng trường Panthéon, nơi tôi ngụ khoảng 1918"“ sau khách sạn Kì Sphinx (Đại lộ Magenta), nhà hàng Delaborde (bến Malaquais) và quán nước Zimmer ( trạm tàu điện Alésia) thì

"Cái đẹp chỉ có thể quằn quại."

Để mà nhấn mạnh, ngoài từ điển Petit Larouse ấn bản 1990 như đã thấy, tôi còn có dưới tay quyển Nadja của Breton vần theo mãi từ những thuở tú tài (về Giordano Bruno tôi hẹn một lần sau.)

"Khi tôi tìm ra, chữ Merz tự nó không có nghĩa gì cả... Merz là tự do... Khỏi tất cả mọi ràng buộc... Tự do, không phải là không có tự chủ mà chính là kết quả của một kỉ luật thép."

Nếu Merz chẳng rõ nét ("quằn quại") hơn, cũng không sao. Chẳng sao hết, ta cũng đã có dịp "nghe" một bài thơ nằm ngoài quĩ đạo quen thuộc của nền thi ca Karaoké - nghĩa là thi ca đã được từ Lí Bạch cho đến Đinh Hùng điêu luyện để cho ta chỉ cần nhìn lên màn ảnh đánh vần theo và trình diễn.

Thà thế, Merz gì, Ráckeđika tôi trộm nghĩ, Ráckeđi, Ráckeđiđâu, thà thế đi, thôi đi (Ka?), vẫn còn hơn là Karaoké.

Cước chú
Giordano Bruno (tuy ngoài đề) nhưng là người quen của tôi từ lúc tôi còn ở quận 14, Paris, cứ phải đi ngang con đường nhỏ mang tên ông mỗi buổi chiều. Tôi quen chỉ có vậy, nhưng cách đây hai năm, nhân dịp vào tiệm sách bên Pháp, khu vực Khoa học Nhân văn" trên góc bốn dành cho "Triết Lí" tôi thấy những ba quyển liên hệ đến ông. Là người chịu khó, tôi đứng tại chỗ đọc hết ba cái bìa sau. Độ một tuần sau đó, ăn tối tại nhà một người bạn, khi vấn đề hết sức quan trọng và thời sự của tư tưởng này được mang ra bàn (cơm) tán, tôi nhờ đức tính cần cù vừa kể mà gật gù cũng góp được một vài câu.
Tại sao tôi mang chuyện này vào đây là vì, thứ nhất, tôi là trí thức. Thứ nhì, tôi tính, độ hai năm, từ nhà sách Pháp đến tiệm phở Bolsa cũng còn sớm, vậy tôi lại là trí thức hàng nhanh!

Last modified on 07/11/2007 – 7:00 PM © 2004 – 2007 www.thotanhinhthuc.org.
MUCLUC


	RÁCKEĐI? Đỗ Kh.
	Tôi vốn không biết Kurt Schwitters và các bạn Dada nối dài của ông. Dada, trong cái kiến thức phổ thông của tôi (Trung học, nhưng mà cẩn thận Đệ nhị cấp, ngày nay gọi là cấp 3), trong cái kiến thức này, vỏn vẹn chỉ có cái tròng kính một mắt của Tristan Tzara. Và cái khách sạn ở Paris trên quảng trường Panthéon. Cái khách sạn này, có lần tôi vào thuê phòng. Tôi mở cửa sổ, chống tay thật chắc vào thành lan can sắt. Bên kia công trường, nắng lem vàng trên mặt tường thư viện Ste Geneviève, nắng lan dài ra thư viện Cujas, lốm đốm cái cổng kềnh càng vào trường Luật. Tôi lãng mạn. " Khách sạn này, hồi mới từ Zurich sang, Tzara hình như có đến ở." Tôi nói với cô bạn gái. " Tzara hồi nào, không phải Breton và Aragon sao?" " Breton nhất định. Địa chỉ tờ Littérature đặt ở đây. Thì Tzara đến tìm Breton ..." " Cũng như Nadja vậy ..." " Tzara từ Zurich sang ..." " Zurich chán chết." Cô bạn đi vào phòng tắm. " Ừ, chán. Mày vào đó làm gì vậy?" Tôi hỏi. " Tắm." Cô bạn vặn nước ở bồn. " Tao vào theo được không?" " Mày tắm chung?" " Không, tao chụp hình." Tôi đóng cửa sổ lại, với lấy cái máy. Tôi nói: "Nè, Man Ray." Người Pháp có câu: " Kiến thức, cũng như mứt ướt (Khi có dịp, tôi sẽ đề cập đến cái lưỡng diện của lừa tính ở Giordano Bruno) vậy. Có càng ít, (trên bánh mì) càng phải trét bê bết." Ngay cả những truyền thuyết về nguồn gốc của chữ Dada, tôi cũng có thể kể được ba chuyện. Chuyện đầu tiên, cũng là chuyện thông dụng nhất, là Tzara nhắm moat mắt (con mắt đeo kính) cầm chung con dao rọc giấy với Hugo Ball, lật cuốn Petit Larouse ra chỉ đại vào một chỗ. Tôi không tin mấy, hai ông này cũng phải có tài sao đó, chứ cũng con dao rọc giấy, cũng cuốn Petit Larouse, tôi mở ra lần nào cũng chỉ vào những chữ đâu không. Médiale? Grapheur? Dextérité? Cứ thử xem, chỉ vào Dada đâu có dễ. Chuyện thứ hai, lại càng khó. Theo lời chứng của Haus Arp thì lần đầu Tzara thốt ra chữ Dada là vào lúc 6 giờ chiều ngày mùng 8 tháng 2 năm 1916 ở Café Terrase tại Zurich, trước sự hiện diện đông đủ của gia đình Arp với mười hai người con lúc đó đều vô cùng kích thích một cách dễ hiểu. Nếu thật vậy, để Tzara khám phá ra được chữ Dada, trước đó, Arp phải có mười hai người con đã. Ai đã có con rồi thì biết, đâu có dễ. Giải thuyết thứ ba là một hôm Lénin (vâng, nhà cách mạng) được xem ở Zurich một buổi diễn hài do Tzara và đồng bạn tổ chức. Ông lăn ra cười, vừa (đen đét) vỗ đùi, vừa thích chí kêu to: "Da! Da!", có nghĩa là "Được! Được!" Giải thuyết này, dĩ nhiên khỏi bàn. Tuy vậy, nếu mang ra mổ xẻ, thì lúc đó là lúc nào? Năm 1916, đến tháng 6 Lénin mới viết xong "Đế quốc Chủ nghĩa, giai đoạn tột cùng của Tư bản Chủ nghĩa." Ông đến Cabaret Voltaire (khai trương vào tháng 2) khi đang soạn chương mấy? Hay là ông dừng chân giải trí trên đường từ hội nghị Zimmerwald (vào tháng 9 năm 1915) đến hội nghị Kienthal (tháng 4, 1916)? Hội nghị Zimmerwald có 38 người tham dự và Kienthal có 44 người. Sự khác biệt sáu người này là những ai, có phải là Lénin gặp được trong nhà hát của Hugo Ball vào lúc ông vỗ đùi (và sau đó rủ đi cùng) hay không? Lúc đó, Trotski ở đâu, và lập trường với hai chữ trên ("Da! Da!") thế nào, sao không thấy nói? Thật là rối rắm. Về phần Tzara, chính bản thân ông ta có viết: "Người ta được báo chí cho biết là giống người da đen Krou gọi cái đuôi của một thần bò cái là: DADA. Khối vuông và bà mẹ ở một vùng nào đó nước Ý Đại Lợi: DADA. Một con ngựa gỗ, vú nuôi, sự xác quyết kép bằng tiếng Lỗ Ma Ni và tiếng Nga: DADA." Nhưng tuyệt nhiên tôi không thấy ông ta nhắc đến mười hai người con của Hans Arp, cái đùi của Lénin hoặc tự điển Petit Larouse ở chỗ nào. Dầu gì, thì đây liên hệ gì đến ông Kurt Schwitters ở đầu bài? Liên hệ hay không, thì tôi cũng đã phét được chuyện tôi vào khách sạn (Hôtel des Grands Hommes) ở Paris (9, Place du Panthéon) thơ mộng. (Xin đọc lại lúc nắng bám vào lem nhem những gạch tường thư viện đại học ố vàng và cổ kính) với bạn gái và chụp hình nàng cởi truồng trong phòng tắm một cách dõng dạc và cứng cỏi chứ không phải là lắp bắp. Thứ hai, là tôi cũng có từ điển Petit Larouse (ấn bản 1990, Paris). Và liên hệ hay không, lý do chính là ông Schwitters, tôi đã không biết thì tôi nói gì bây giờ? Tôi chỉ còn cách phết qua phết lại, trét ra cho đều, thật nhiều và trang trọng (đoạn văn Tzara ở trên, xin lỗi, được trích rừ Tạp chí DaDa, số 3, 1918 xuất bản tại Zurich, địa chỉ liên lạc số nhà 28, Seehof Schifflande, lầu mấy không thấy đề.) Thay vì "Lấy điểm khởi hành từ Khách sạn các Vĩ nhân, công trường Panthéon nơi (Breton) ngụ khoảng năm 1918" ("Nadja"), trở lại lúc đầu và tạm quên cô bạn hồi nãy, để cho cô ta tắm yên thì tôi được đọc bài "Rakedika" trên một tạp chí hình như giờ đã đình bản, như sau đây: Rakedika (Nguyên tác) Rakedika Rakedika Pappaki Rakedika Pappaki Pekrrrrr Rakedika Pekrrrrr Orrrrr Umta Umta Orrrrr Pekrrrrr Rakedika Off Kurt Schwitters (trích Merz) Kèm theo bài thơ, hay là trên một tạp chí khác (đây chứng tỏ tôi đọc nhiều tạp chí) tôi nhớ có vài ba bức hình của Schwitters đang phùng mang trợn mắt ra ngâm. Chi tiết này chẳng phải là vô nghĩa. Vì nhìn thấy ảnh của nhà thơ tôi mới phỏng đoán được đây là thơ đọc. Ráckedika Rákedika Ráckedika Bápbaki Ráckedika Bápbaki Becờrờrrrr Ráckedika Becờrờrrrr Orờrrrr Umta Umta Orờrrrr Becờrrrr Ráckedika Óph (dịch tặng Hoàng Hưng) Tại sao lại phải "dịch"? Chẳng lẽ là tôi diễu. Tính tôi nghiêm trang (những người đọc nhiều-tạp-chí ít khi nào lại diễu), tôi phùng mang trợn mắt mà xác định. Dịch (?), - ở đây phiên âm (?) – trước tiên bởi vì là một thái độ. Ai cũng biết, như người Tây phương nói, "Dịch là phản." Với tôi, nói nhè nhẹ, dịch là dựa. Trường hợp bài thơ này, hẳn lại dựa hơi. Dĩ nhiên, đây thuộc loại thơ có thể thưởng lãm bằng nguyên tác (tiếng Đức?) Bỏ qua cái chuyện tôi mạo muội (tôi biết gì tiếng Đức mà dịch thơ Đức nhưng có mấy người biết tiếng Hán đâu mà ai cũng vẫn dịch thơ Đường?), bỏ qua chuyện này (và bỏ qua chuyện nếu không có dịch thì làm sao mà có dựa) thì nguyên tắc, nếu không đụng vào, sẽ nhấn mạnh vào mặt viết. Đằng này là thơ đọc. Do đó, "Rakedika" sẽ được cảm nhận một cách khác với "Ráckedika", cái khác giữa chữ và âm, chắc là không khỏi không có chủ í của tác giả. "Rakedika", tuy vô nghĩa (?), nhưng ở nguyên văn ngoại ngữ đã có vẻ thanh lịch. Với chữ "Việt", lại có thể mang thêm phần bí hiểm gì đó (mời mọc và lôi cuốn) của văn hóa nước ngoài. Thí dụ, nguyên tác Pekrrr đối với Becờrờrrr chẳng hạn. Pekrrrr có thể tôi còn uốn lưỡi Becờrờrrr Nè, tôi đang lè Vì vậy, chắc "Becờrờrrr" phải trung thành hơn với tác giả trong cái tinh thần của ông ta. Hoàng Hưng có nhận xét: "Nhiều người đến lúc này tuy dè dặt không dám chất vấn: một bức tranh trừu tuợng có ích gì nhỉ, vẫn rất gay gắt đối với những bài thơ mà họ không thấy rõ mục đích thực dụng. " ("Thơ mới và thơ hôm nay", Hợp Lưu số 13.) Điều này, nhất định áp dụng vào trường hợp của ta. Nếu giờ, chẳng ai còn nghĩ tranh Jackson Pollock chẳng hạn là một em bé ba tuổi vẽ thì vẫn còn không ít người có thể cho rằng bài thơ trên chắc là thí dụ của cháu bé tôi làm ra. Biết con không ai bằng cha mẹ, tôi khẳng định, mức độ này, con tôi, còn xa. Cái lè lưỡi của nhà thơ, không phải là cái lè lưỡi của thằng bé (với lại, nó chỉ mới có hai tuổi rưỡi thôi mà.) Sau Thế chiến Thứ nhất (như vậy là tôi nhất định không có dịp nói về con lừa hai mặt của ông Giordano Bruno), giữa Berlin hùng hồn nối dài Vị lai Chủ nghĩa với Grosz, Heartfield và Cologne "ngờ nghệch" Dada (Arp, Ernst, Fick), Schwitters một mình "ẩn cư" ở Hanover lập ra phái "Merz." Ông dựng Merzbau, đồ án duy mĩ của một tác trình nghệ thuật lù xù toàn diện, đong đưa giữa tình cờ hiện thực và chính xác tuyệt đối của xây dựng chủ nghĩa. Merz là gì, tôi chẳng hiểu tuy là đọc lại câu vừa rồi tôi nghe thấy cũng khá kêu (cách dùng "lù xù" và "đong đưa" cân đối và bóng bẩy í nghĩa.) Để thêm trang trọng "gồ ghề", bên cạnh các tên Heartfield và Grosz còn phải kể thêm Hausmann và Hoch, cũng như cạnh Hans Arp, Max Ersnt và Wilhem Fick còn có Theodor Baargeld, Heinrich và Angela Hoerle, Otto Freudlich và Franz Seiwert. Schwitters thì ở giữa. Như Hanover giữa Cologne và Berlin và Zurich giữa Kienthal và Zimmerwald (xem lại đoạn về Lénin), Thụy Sĩ ở giữa Âu châu, nước Đức ở giữa Ba Lan và Hoà Lan và ở trên Thụy Sĩ, Bruno ở trên giàn hỏa và con lừa thì kéo xe. Merz (xà lù!) Chắc là phải dùng đến cái thuật kiểu: "Trăm năm trong cõi người ta Mua vui cũng được một vài trống canh" tôi mới có thể đường hoàng mà kết luận rằng sau "Tôi sẽ lấy điểm khởi đầu từ Khách sạn các Vĩ nhân, quảng trường Panthéon, nơi tôi ngụ khoảng 1918"“ sau khách sạn Kì Sphinx (Đại lộ Magenta), nhà hàng Delaborde (bến Malaquais) và quán nước Zimmer ( trạm tàu điện Alésia) thì "Cái đẹp chỉ có thể quằn quại." Để mà nhấn mạnh, ngoài từ điển Petit Larouse ấn bản 1990 như đã thấy, tôi còn có dưới tay quyển Nadja của Breton vần theo mãi từ những thuở tú tài (về Giordano Bruno tôi hẹn một lần sau.) "Khi tôi tìm ra, chữ Merz tự nó không có nghĩa gì cả... Merz là tự do... Khỏi tất cả mọi ràng buộc... Tự do, không phải là không có tự chủ mà chính là kết quả của một kỉ luật thép." Nếu Merz chẳng rõ nét ("quằn quại") hơn, cũng không sao. Chẳng sao hết, ta cũng đã có dịp "nghe" một bài thơ nằm ngoài quĩ đạo quen thuộc của nền thi ca Karaoké - nghĩa là thi ca đã được từ Lí Bạch cho đến Đinh Hùng điêu luyện để cho ta chỉ cần nhìn lên màn ảnh đánh vần theo và trình diễn. Thà thế, Merz gì, Ráckeđika tôi trộm nghĩ, Ráckeđi, Ráckeđiđâu, thà thế đi, thôi đi (Ka?), vẫn còn hơn là Karaoké. Cước chú Giordano Bruno (tuy ngoài đề) nhưng là người quen của tôi từ lúc tôi còn ở quận 14, Paris, cứ phải đi ngang con đường nhỏ mang tên ông mỗi buổi chiều. Tôi quen chỉ có vậy, nhưng cách đây hai năm, nhân dịp vào tiệm sách bên Pháp, khu vực Khoa học Nhân văn" trên góc bốn dành cho "Triết Lí" tôi thấy những ba quyển liên hệ đến ông. Là người chịu khó, tôi đứng tại chỗ đọc hết ba cái bìa sau. Độ một tuần sau đó, ăn tối tại nhà một người bạn, khi vấn đề hết sức quan trọng và thời sự của tư tưởng này được mang ra bàn (cơm) tán, tôi nhờ đức tính cần cù vừa kể mà gật gù cũng góp được một vài câu. Tại sao tôi mang chuyện này vào đây là vì, thứ nhất, tôi là trí thức. Thứ nhì, tôi tính, độ hai năm, từ nhà sách Pháp đến tiệm phở Bolsa cũng còn sớm, vậy tôi lại là trí thức hàng nhanh! Last modified on 07/11/2007 – 7:00 PM © 2004 – 2007 www.thotanhinhthuc.org. MUCLUC