HY VỌNG MỘT CUỘC CÁCH MẠNG THƠ
_________________________

ĐỖ DOÃN PHƯƠNG LAO ĐỘNG THƠ
TRÊN CÁNH ĐỒNG CHỮ

Lê Hưng Tiến

 

 
 

 

 

 

 

1.
Hy Vọng Một Cuộc Cách Mạng Thơ?

Như chúng ta cũng biết, không khí hoạt động văn chương ở nước ta trong những năm gần đây rất sôi nổi, thiết thực, đánh dấu những bước ngoặc lớn trong đời sống văn học bằng nhiều phong cách mới lạ, nhiều thủ pháp nghệ thuật đa dạng được ra đời bởi các hiện tượng của đất nước trên tiến trình hội nhập và phát triển văn hóa thế giới. Bên cạnh đó, nhiều tên tuổi đã được khẳng định chính mình với những nỗ lực mạnh mẽ, táo bạo và quyết liệt trong tư duy sáng tạo, nỗ lực tìm cái mới hơn cái mới nữa, nhằm phá vỡ kết cấu của diễn đạt trong lối kiến trúc ngôn ngữ cũng như hình tượng biểu hiện, mục đích đem đến người đọc một cách nhìn- cách cảm mới, lạ và hay, góp phần tạo diện mạo mới cho nền thi ca Việt Nam.

Để có được những cống hiến trên, đòi hỏi người viết phải hội đủ các phẩm chất đạo đức, tư cách, thể cách, vốn văn hóa và bản lĩnh của mình. Cá tính. Nghị lực. Chấp nhận. Thời cơ chính là một trong những yếu tố quyết định thành công trong sự nghiệp sáng tác.

Mặc dù vậy, giới sáng tác văn học Việt Nam hiện nay đang trong những điều kiện tương đối thuận lợi nhưng tại sao vẫn chưa làm được công cuộc Cách mạng thơ? Trong khi đó những gương mặt sáng giá đã làm nên lịch sử văn học trong những năm qua, có thể kể vài tên tuổi điển hình từ Bắc chí Nam: Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Bình Phương, Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Mai Văn Phấn, Nguyễn Thế Hoàng Linh, Văn Cầm Hải, Lê Vĩnh Tài, Inrasara, Nguyễn Hữu Hồng Minh, Ly Hoàng Ly,… Cạnh đó, chính sự xuất hiện của nhóm Mở Miệng, nhóm Ngựa Trời cũng đã và đang góp phần tạo nên bức tranh văn chương nhiều màu sắc sinh động, ấn tượng. Hơn nữa còn có cả một đội ngũ chuyên nghiệp hàn lâm và báo chí về lĩnh vực nghiên cứu- lý luận- phê bình quy tụ bao tên tuổi nổi tiếng: Chu Văn Sơn, Nguyễn Đăng Điệp, Nguyễn Trọng Tạo, Phạm Xuân Nguyên, Inrasara, Văn Giá, Nguyễn Văn Dân, Hồ Thế Hà, Nguyễn Mạnh Tiến, Nguyễn Hòa,… nhưng đến nay công cuộc Cách mạng thơ vẫn chưa hiện diện.

Từ khi cơ chế bắt đầu mở cửa, nhiều luồng khí văn hóa ở nước ngoài ồ ạt xâm nhập và được ta tiếp thu, tiếp biến rồi phát triển nâng lên bậc. Và để bắt nhịp với xu hướng thời đại toàn cầu hóa, đội ngũ sáng tác đã không biết mệt mỏi tìm tòi- nghiên cứu; khai thác- khám phá rồi sáng tạo- đổi mới chỉ vì mục đích đáp ứng nhu cầu thỏa mãn văn hóa nói chung. Từ đó sản sinh ra nhiều giọng điệu mới lạ, nhiều thể loại và hình thức mới cùng với nhiều thủ pháp kết cấu phong phú, đa phong cách. Có lẽ lớp trẻ ngoài việc kế thừa từ những tinh hoa truyền thống của cha ông ta mà còn biết vận dụng tốt cái mới để sáng tạo. Do vậy, hiển nhiên trong đời sống văn học xuất hiên nhiều ý niệm về thơ: thơ trình diễn, thơ tân hình thức, thơ thị giác, thơ sắp đặt,… Có thể kể ra đây vài nhân vật đã hình thành cho sự cách tân táo bạo đó: Nguyễn Hữu Hồng Minh, Mai Văn Phấn, Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Văn Cầm Hải, Trương Quế Chi, Nguyễn Thúy Hằng, Nguyễn Vĩnh Tiến, Trần Tuấn, Trương Trọng Nghĩa, Huỳnh Thúy Kiều, Nguyệt Phạm, Đồng Chuông Tử, Trịnh Sơn,…

Rồi thập niên qua, phong trào thơ với tinh thần hậu hiện đại xuất hiện tạo nên một không khí mới. Các tên tuổi để lại nhiều dấu ấn có thể kể: Inrasara, Lê Anh Hoài, Lê Vĩnh Tài, Lý Đợi, Bùi Chát, Ly Hoàng Ly, Huỳnh Lê Nhật Tấn, Vũ Thành Sơn, Đỗ Thượng Thế, Tuệ Nguyên, Lưu Mêlan, Liêu Thái…

Mặc dù vậy, cho đến nay công cuộc Cách mạng thơ vẫn chưa thực sự hiện diện. Vì sao vậy ?

Theo Inrasara nhận định về những nguyên nhân sau đây: “Một cuộc cách mạng văn chương cần hội đủ bốn yếu tố. Trước hết, họ là người viết cùng thời, cùng quan điểm sáng tạo có khả năng dựng nên một trường thơ; thứ hai: chính họ phải lập ngôn cho hệ mĩ học sáng tạo của nhóm, của phong trào mình; thứ ba là nhóm thơ ấy có được diễn đàn độc lập; cuối cùng: cần có một lớp độc giả được chuẩn bị tinh thần và tri thức để sẵn sàng đón nhận tác phẩm của họ.

Xét cả 4 yếu tố, nền thi ca Việt Nam hiện nay đang thiếu, thiếu lớn! “

Chủ quan của tôi thì nghĩ thêm rằng, để có một cuộc cách mạng thơ, chúng ta cần phải có thêm một yếu tố đó nữa, đó là sự tôn trọng thơ. Nền nghệ thuật Việt Nam vốn èo uột, suốt thế kỷ 20, thơ là một sự nổi trội, và hình như hiện nay vẫn thế, nhưng chúng ta (nhà quản lý, người làm thơ) chưa có đủ sự tôn trọng nó thì làm sao nói đến cách mạng.

Để công cuộc Cách mạng thơ ca Việt Nam  ngày càng định hình rõ ràng, thiết nghĩ giới sáng tác trẻ chúng ta hôm nay ngoài tinh thần đoàn kết, nhiệt huyết, đam mê sáng tạo nhưng cần phải tư duy sáng suốt trong tính cách đột phá cái mới, vì cái mới vốn dĩ là tâm thức về văn hóa và sáng tạo. Hơn nữa chúng ta phải chuẩn bị cho mình có được ý thức về cả hợp chất Tư tưởng – Nghệ thuật- Ngôn ngữ để làm kim chỉ nam cho tư duy sáng tạo và sự cách tân táo bạo, nhằm đóng góp cho sự nảy nở hàng loạt những trào lưu, khuynh hướng cũng như các trường phái có ảnh hưởng ra ngoài thế giới.

Đặc biệt hơn bao giờ hết, Hội Nhà văn Việt Nam cần quan tâm sâu sắc với đội ngũ sáng tác trẻ bằng việc tổ chức các lớp bồi dưỡng, các đợt tham quan thực tế, các hội thảo bàn tròn văn học hoặc xây dựng các chuyên đề, các buổi nói chuyện thường xuyên ở các địa phương, ở những trường học lớn, để họ thấy được tính chất các sự kiện- hiện tượng quan trọng của đất nước, qua đó tạo cho họ không chỉ niềm đam mê, hăm hở sáng tạo mà còn khẳng định trách nhiệm của mình trên con đường hoạt động văn chương đầy gian khó.

Song hành với việc chăm lo phát hiện bồi dưỡng sáng tác trẻ, Hội Nhà văn Việt Nam cũng nên mạnh dạn đầu tư tổ chức các lớp bồi dưỡng, các lớp tập huấn thường xuyên theo định kỳ cho những người làm công tác biên tập, những người chủ chốt tạp chí, báo đài, báo mạng,… qua đó, họ vừa nâng cao năng lực nghề nghiệp để có khả năng  mở rộng cách đánh giá- nhìn nhận về các tác phẩm một cách thông thoáng hơn, chính xác hơn và đúng hướng hơn; vừa nắm bắt kịp hơi thở mới mẻ, táo bạo và rất trí tuệ của sáng tác trẻ; đồng thời giữa sáng tác trẻ và người làm biên tập nhất định sẽ tìm được điểm chung về sự đồng cảm- cộng cảm với nhau để có những cống hiến lớn làm nên sự kiện- hiện tượng nổi bật của các trào lưu, các trường phái. Và biết đâu trong nay mai, công cuộc Cách mạng thơ ca Việt Nam sẽ làm nên diện mạo văn học cho nước nhà và cho cả thế giới.
  

      

2.
Đỗ Doãn Phương Lao Động Thơ
Trên Cánh Đồng Chữ

Tâm thế đương đại của người sáng tạo nghệ thuật luôn có sự biến thiên theo dòng chảy văn hóa toàn cầu, mà trong đó, có lẽ ý thức nội tại của bản ngã chất chứa đầy tâm lý sự kiện – hiện tượng cùng song hành với nó là ý thức nội hàm của tác phẩm cần phải mang nhiều tính tư tưởng – nghệ thuật - ngôn ngữ, thì đó là những cống hiến to lớn trong nghệ thuật thi ca nhìn ra ngoài thế giới.

Và dường như, ngẫu nhiên của người sáng tạo vốn dĩ là tư duy của vô thức thành hình nên. Còn cảm xúc sự thật mang lại tác phẩm có giá trị về cả không gian – thời gian hay không, đòi hỏi bản năng và trí tuệ được tích tụ như thế nào từ vốn trải nghiệm cuộc sống tương tác hay là cái trừu tượng phản ánh ra chúng từ nhiều mật độ cảm xúc khác nhau. Suy cho cùng, độ nén của độc cảm bên trong được tính bằng cấp số cộng thì tần số giao cảm bên ngoài được tính bằng cấp số nhân lan rộng. Điều đó có thể ứng với tập thơ Hoan Ca của Đỗ Doãn Phương, để từ đó, ta thấy được vấn đề tâm cảm, đồng thời là những hệ lụy tâm thức cần phải khơi mở trước tâm thế hiện thực :

Ở tầng cao này ta giá ta sẽ xây thêm một tầng nữa
Ta sẽ dựng lên một đời sống khác
Nhìn xuống đời sống có một ta đang lẫn lạc dưới kia
 ( Ta sẽ xây một tầng khác )

Hoặc là sự tồn tại ở khả tính:

Trong đêm, giữa giấc ngủ sâu, lóe sáng
Một ý nghĩ phát xuất
Kim đồng hồ chết giấc
 ( Giác ngộ )

Hoặc là từ cái khái quát đến cái trừu tượng của tư duy, câu thơ đã làm nên những tầng nghĩa vừa là thể hiện vừa là biểu hiện:

Ta nhìn lại khoảng trống còn lại
giữa hai đường ray không còn giao nhau
Đời sống tôi mang đây, đời sống em mang đó
Cứ từng ngày diễu song song lặng ngắt
Để hôm nay giữa mạch máu đen chưa đông,
giữa các bắp cơ nhừ mỏi
Một khao khát vô biên đột ngột chồm lên
( Đoàn Tàu )

Ngọn lửa nhú lên, hé mắt nhìn
Bốn phía thế gian ập vào nó

Không một tiếng kêu thét
Tắt phụt
Mầu tro
( Khúc 3 – Ba khúc niệm )

Bằng lối kiến trúc ngôn ngữ để thiết kế hình tượng ý tưởng, hình tượng ngữ nghĩa và hình tượng biểu hiện trong tập thơ Hoan Ca, nhà thơ Đỗ Doãn Phương còn đóng góp thêm các thủ pháp lắp-ghép và cộng-hưởng để làm phương thức diễn đạt trong thế giới nội tâm cũng như phản ánh cái được phản ánh trong thế giới hiện thực khách quan qua nhiều lăng kính của thời đại:

- Từ đâu mọc chiếc gai?
Nhọn như đá sắc
Cứng như sỏi, sành

Nó lấy gì để cứng
Nó lấy gì để nhọn

Nó lấy gì nghịch với tình yêu ta?
( Vịnh cái cây trong chậu )

- Hai con thạch sùng làm tình
không đủ làm ô uế bàn thờ
Cởi truồng trước ngàn con mắt nhện
không cảm thấy xấu hổ
( Làm tròn )

-   Mưa cưỡng đoạt thế gian
Bằng những ngón tay ngắn
( Không lời )

Phải nói, nhà thơ Đỗ Doãn Phương cũng phải vất vả rất nhiều để cày cấy trên cánh đồng chữ nên mới có thể thu hoạch được những vụ mùa thơ tươi tốt. Bởi vậy, sức lao động thơ của anh là một nhân cách thơ. Vì bản thể của thơ đã tạo ra anh, từ anh đã có trong nó những vận động liên tưởng sáng tạo. Hơn nữa, chính cái ngẫu nhiên trong thơ anh cũng chính là cái lạ trong bản thể của thơ, góp phần vào sự đột phá kết cấu của diễn đạt tạo nên hình tượng nghệ thuật mới.

Có lẽ sự cô đơn bao nhiêu thì người sáng tạo lại càng thăng hoa bấy nhiêu. Cô đơn để cảm nghiệm bản thể. Cô đơn để tiền nghiệm. Cô đơn để cảm thức cô đơn. Chính anh cũng nói:

Cái điều ngột ngạt ấm ức này
Tôi phải nói, tôi phải nói
Giữa đêm tối mịt mùng
 lên gác thượng chỉ thấy vài ngôi sao
Khu vườn lặng ngắt, bầu trời tím tái
Chẳng thứ gì có thể nghe ta nói
Chẳng thứ gì buồn động đậy trước ta thổn thức
( Tức cảnh ban đêm )

Đôi khi, “vùng nghiệm” trong bản thể thơ của anh còn khả tính hoài nghi. Nhưng chính hoài nghi lại là động lực cho sự sáng tạo. Hoài nghi mới có sự kiện. Sự kiện mới có hiện tượng. Hiện tượng sinh ra tâm lý. Tâm lý do một phần cảm xúc tạo nên. Do vậy, không cắc cớ gì, anh cho rằng:

Cái đẹp được sắp xếp lại một cách vững chắc
Điều đó chỉ chứng tỏ nó chưa bao giờ lộ diện
Nó bước qua và làm lộn xộn đổ vỡ
Các căn phòng xếp đặt của chúng ta
( Ghi ở triển lãm sắp đặt )

Hoặc là:

                   Giấc mơ bị cắt ngang lúc rạng sáng
Giữa quá nhiếu mặt đồng hồ và lịch
       ( Ta sẽ xây một tầng khác )

Qua những bài thơ được trích dẫn trên, có thể nói rằng, Đỗ Doãn Phương là một trong những nhà thơ đương đại Việt Nam. Với những cống hiến không nhỏ về hợp chất Tư tưởng – Nghệ thuật – Ngôn ngữ, tác phẩm của anh rất xứng đáng được đứng trong hàng ngũ những nhà thơ đã có công góp phần tạo nên một diện mạo mới trong văn học Việt Nam của thế kỷ 21.

                            
                                                          Huế, ngày 18/03/2012

      

 

 

Last modified on 07/30/2012 8:00 PM © 2004 2012 www.thotanhinhthuc.org.