tt_dq_binhluan

TAY TRÁI THƠ TAY PHẢI NÚI

nhà thơ có việc vội phải
đi chuyến tàu nhanh tay trái
cầm theo bài thơ vừa làm
xong chưa kịp đọc tàu nhanh

chạy len qua những trái núi
như mọi ngày mây vẫn đánh
đai quanh sườn núi như mọi
lần nhà thơ cảm thấy một

trái núi tách ra nhà thơ
rời chuyến tàu nhanh tay phải
một trái núi tay trái còn
nguyên bài thơ chưa kịp đọc

Vancouver, 8-2009

CHÚNG MÌNH THIỆT TÌNH

chúng mình chỉ xem tranh paul
gauguin chúng mình cũng chỉ
xem tượng henry moore
cùng lắm chúng mình cũng chỉ
xem ảnh nghệ thuật của mấy
tay tân cổ điển sao chúng
mình không xem chúng mình bộ
chúng mình không là tranh là
tượng là ảnh nghệ thuật trong
mắt chúng mình sao thiệt tình

Vancouver, 18-8-2009

NƯỚC MỸ RỘNG EM ĐẸP

nước mỹ rộng quá ta
qua ba lần sao không
hết em đẹp thế ta
yêu bao lần cho thấu

ta hỏi bàn chân ta
hỏi con tim nhưng ta
không hỏi nước mỹ và
cũng không hỏi em nước

mỹ rộng quá biết đâu
mà hỏi em đẹp thế
biết sao mà hỏi cũng
vì ta đã có bàn

chân đã có con tim

Các comments từ blog, email cá nhân

Trao đổi #1:

Do.honza (Hà Nội):
Sao mà đọc khó thế? Tôi chưa hiểu đâu. Cách gieo vần thế nào nhỉ? Thấy kiểu gì lạ cũng xông vào ngay nhưng lần này chịu thua đấy!

ĐQ (Vancouver):
Quả là khó đọc, và cũng hơi khó hiểu trong các lần đầu. Cái món này phát sinh ở Mỹ hồi 1980-90. Nó lan sang thơ Việt, trong và ngoài nước, từ năm 2000, và thành cao trào hồi 2004-05 và tạo tranh luận rất xôm trò.

1) Đây là thể thơ Tân hình thức (dịch từ tiếng Anh: New Formalism) có các đặc trưng: Không vần, nhịp điệu khác hẳn thơ "bình thường"; Hai kỹ thuật chính là vắt dòng (tùy loại 4-5-6-7 chữ và cả lục bát) thì xuống dòng theo số chữ), và lặp lại; Tứ thơ - đây là điểm quan trọng - thường theo một câu chuyện, tức là có tính truyện; Ngôn ngữ: dân dã, đời thường, có thể thông tục; nhất là không cần tu từ.

2) Mục đích: đưa thơ ca lại gần đời sống hàng ngày.

3) Tác dụng: Thật ra, theo tôi, thơ tân hình thức không thể phổ cập được; như một loại “đặc sản" (bún mắm Sóc Trăng chẳng hạn!), chỉ hợp ở một số ít cấu tứ mà thôi; nhất là ở trạng thái thi cảm nào đó của người viết, người đọc. Âu cũng là điều bình thường của sáng tạo: "Cao thủ võ lâm" như haiku Nhật cũng còn phải vậy!

4) Mời ghé thăm trang mạng Thơ Tân hình thức Việt: http://www.thotanhinhthuc.org/index.html

Đỗ Võ Cẩm Thạch (Sài Gòn):
Tân hình thức là một thứ trò chơi kỹ xảo của những thi sĩ nhàn cư, nếu ở tay "cao thủ" thì vẫn là thơ, nhưng rất ít, còn phần lớn là vô bổ! Khi thi sĩ thiếu hụt tầm trí tuệ và cảm xúc trước cuộc đời (lãnh cảm) thì tân hình thức là "nhà trọ" thích hợp nhất. Coi cho biết chứ không nên làm theo! Còn với ĐQ, có thể trở thành “cao thủ” nếu phần suy tư, cảm xúc mạnh và rõ hơn.

ĐQ:
Cám ơn phê bình rõ ràng và bài bản của ĐVCT. Vài năm trước, trong các tranh luận căng thẳng về tân hình thức Việt, cũng có nhiều ý kiến như vậy (và còn hơn dzậy nữa!) Điều đó, có lẽ, khiến “giáo chủ” Khế Iêm cùng các “môn đồ” của thi phái này không chịu “ngồi yên như núi”? Năm 2006, ở Mỹ, KI đã lao tâm khổ tứ cho ra đời một tuyển tập tân hình thức song ngữ rất “hoành tráng” tên là Thơ Không Vần – Blank Verse, gần 300 trang, Đặng Tiến viết lời giới thiệu, Đỗ Vinh chuyển ngữ tiếng Anh, gồm 65 tác giả cả trong lẫn ngoài Việt Nam. Và năm nay sẽ in ở Việt Nam một tuyển tập khiêm nhường hơn về tầm vóc, nhưng - KI vừa cho biết - sẽ mang cái tên tiếng Việt còn tân hình thức hơn: Thơ Kể. Dự kiến sẽ in hàng năm, nếu có... mân-nì!

Trao đổi #2:

Mai Văn Phấn (Hải Phòng):
Vô tình đọc ba bài thơ của ĐQ trên vannghesongcuulong.org, thấy tân hình thức không chỉ là tính truyện, mà kết hợp được những thời khắc vụt hiện mơ hồ trong cảm xúc, tạo một xung động mới cho thể loại này (trái núi tách ra nhà thơ/rời chuyến tàu nhanh tay phải). ĐQ đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa bí ẩn phương Đông với thực dụng của phương Tây.

ĐQ:
MVPnhận xét đúng: “thời khắc vụt hiện mơ hồ trong cảm xúc” là một hiệu quả quan trọng của tân hình thức. Tính bất ngờ (“xung động”) của loại thơ này gần như trong truyện cực ngắn, nhưng chưa hẳn là chỉ bằng sự bất bình thường. Nhờ có kỹ thuật lặp lại nên cái mơ hồ được lớn dần và vụt hiện. Còn kỹ thuật vắt dòng làm đong đưa cái mơ hồ. Hai điều mâu thuẫn đó góp phần tạo nên sự “khó chịu” của tân hình thức ở những độc giả không chịu loại thơ này.

Mai Văn Phấn:
Theo ý tôi, tân hình thức của ĐQ đã tạo đường biên mới, phong phú hơn so với lý thuyết do nhà thơ Khế Iêm quảng bá. Hãy đọc email của một bạn thơ khác: “Đọc thơ ĐQ thấy ngâm nga như khúc ca du mục anh ạ. Cảm giác như đang nghe một tay thảo khấu, hảo hán hát khúc dân ca trên con sông của núi non Lương Sơn Bạc. Có âm thanh. Chất của bạn anh cảm giác ‘leng keng’ khác hẳn anh.”

ĐQ:
Thật ra thì không khác về bản chất thi pháp đâu, MVP à. Nhưng có thể bị/được nhịp đi của trường ca đeo đuổi nên cái tôi làm đã khang khác với tân hình thức của một số tác giả khác chăng?

Cám ơn dùm người bạn đó đã nhìn ra đôi điều tôi may mắn làm được trong ba bài thơ: “Ngâm nga như khúc ca du mục” - tức là thể hiện được hồn phách của tân hình thức, khi mà loại thơ này được xem như một thứ “ca dao thời hậu hiện đại”; “Một tay thảo khấu, hảo hán hát khúc dân ca” - tức là mang độ phóng túng, khí bi hùng của trường ca (sở trường mà ơn Chúa tôi có được!) vào thể thơ thường là ngắn gọn, dân dã này; “Có âm thanh... leng keng" - ấy là đại phúc cho người làm thơ tân hình thức, vốn hay bị chê là tiêu âm vần diệt nhạc điệu.

Khánh Phương (Hà Nội):
Thơ cũng được đấy. Nhưng nếu cứ viết như thế này riết thì chẳng khác nào thơ có vần và không vắt dòng. Dù ĐQ vắt dòng, thế nhưng có cảm giác câu thơ chưa tự do, cấu tứ vẫn bị bó vào cùng một kiểu liên tưởng, cùng một khuôn suy tưởng và dịch chuyển khái niệm quen thuộc. Cũng có thể tôi chủ quan chăng?

Nguyễn Đức Tùng (Vancouver):
Bài thơ thứ hai của ĐQ rất thú vị, nhưng bài thứ ba mới thật mới. MVP nói đúng, vì ba bài này vẻ như thuyết phục hơn các bài tân hình thức khác, của nhiều người.

Mai Văn Phấn:
Không vần, vắt dòng, có tính truyện, ngôn ngữ đời thường: Có thể coi như luật bằng trắc trong thơ lục bát, hay “Nhất tam ngũ bất luận / Nhị tứ lục phân minh...” trong thơ Đường luật thất ngôn bát cú. Hình thức thơ, kể cả những khuynh hướng tiền phong nhất hiện nay, cũng chỉ nên coi như cái áo khoác bên ngoài “hồn vía” nhà thơ. Cơ thể ốm yếu, bệnh tật cố chạy theo “mốt mát” có ngày chết đứ đừ. Nhưng, những nhà thơ tài năng nên chọn những kiểu áo mới, đẹp nhất mà ăn diện.

Vancouver, 21-10-2009

ĐQ biên soạn

0-0


	BA BÀI THƠ VÀ CÁC BÌNH LUẬN VỀ THƠ TÂN HÌNH THỨC Đỗ Quyên
	TAY TRÁI THƠ TAY PHẢI NÚI nhà thơ có việc vội phải đi chuyến tàu nhanh tay trái cầm theo bài thơ vừa làm xong chưa kịp đọc tàu nhanh chạy len qua những trái núi như mọi ngày mây vẫn đánh đai quanh sườn núi như mọi lần nhà thơ cảm thấy một trái núi tách ra nhà thơ rời chuyến tàu nhanh tay phải một trái núi tay trái còn nguyên bài thơ chưa kịp đọc Vancouver, 8-2009 CHÚNG MÌNH THIỆT TÌNH chúng mình chỉ xem tranh paul gauguin chúng mình cũng chỉ xem tượng henry moore cùng lắm chúng mình cũng chỉ xem ảnh nghệ thuật của mấy tay tân cổ điển sao chúng mình không xem chúng mình bộ chúng mình không là tranh là tượng là ảnh nghệ thuật trong mắt chúng mình sao thiệt tình Vancouver, 18-8-2009 NƯỚC MỸ RỘNG EM ĐẸP nước mỹ rộng quá ta qua ba lần sao không hết em đẹp thế ta yêu bao lần cho thấu ta hỏi bàn chân ta hỏi con tim nhưng ta không hỏi nước mỹ và cũng không hỏi em nước mỹ rộng quá biết đâu mà hỏi em đẹp thế biết sao mà hỏi cũng vì ta đã có bàn chân đã có con tim Các comments từ blog, email cá nhân Trao đổi #1: *Do.honza (Hà Nội):* Sao mà đọc khó thế? Tôi chưa hiểu đâu. Cách gieo vần thế nào nhỉ? Thấy kiểu gì lạ cũng xông vào ngay nhưng lần này chịu thua đấy! *ĐQ (Vancouver):* Quả là khó đọc, và cũng hơi khó hiểu trong các lần đầu. Cái món này phát sinh ở Mỹ hồi 1980-90. Nó lan sang thơ Việt, trong và ngoài nước, từ năm 2000, và thành cao trào hồi 2004-05 và tạo tranh luận rất xôm trò. 1) Đây là thể thơ Tân hình thức (dịch từ tiếng Anh: New Formalism) có các đặc trưng: Không vần, nhịp điệu khác hẳn thơ "bình thường"; Hai kỹ thuật chính là vắt dòng (tùy loại 4-5-6-7 chữ và cả lục bát) thì xuống dòng theo số chữ), và lặp lại; Tứ thơ - đây là điểm quan trọng - thường theo một câu chuyện, tức là có tính truyện; Ngôn ngữ: dân dã, đời thường, có thể thông tục; nhất là không cần tu từ. 2) Mục đích: đưa thơ ca lại gần đời sống hàng ngày. 3) Tác dụng: Thật ra, theo tôi, thơ tân hình thức không thể phổ cập được; như một loại “đặc sản" (bún mắm Sóc Trăng chẳng hạn!), chỉ hợp ở một số ít cấu tứ mà thôi; nhất là ở trạng thái thi cảm nào đó của người viết, người đọc. Âu cũng là điều bình thường của sáng tạo: "Cao thủ võ lâm" như haiku Nhật cũng còn phải vậy! 4) Mời ghé thăm trang mạng Thơ Tân hình thức Việt: http://www.thotanhinhthuc.org/index.html *Đỗ Võ Cẩm Thạch (Sài Gòn):* Tân hình thức là một thứ trò chơi kỹ xảo của những thi sĩ nhàn cư, nếu ở tay "cao thủ" thì vẫn là thơ, nhưng rất ít, còn phần lớn là vô bổ! Khi thi sĩ thiếu hụt tầm trí tuệ và cảm xúc trước cuộc đời (lãnh cảm) thì tân hình thức là "nhà trọ" thích hợp nhất. Coi cho biết chứ không nên làm theo! Còn với ĐQ, có thể trở thành “cao thủ” nếu phần suy tư, cảm xúc mạnh và rõ hơn. *ĐQ:* Cám ơn phê bình rõ ràng và bài bản của ĐVCT. Vài năm trước, trong các tranh luận căng thẳng về tân hình thức Việt, cũng có nhiều ý kiến như vậy (và còn hơn dzậy nữa!) Điều đó, có lẽ, khiến “giáo chủ” Khế Iêm cùng các “môn đồ” của thi phái này không chịu “ngồi yên như núi”? Năm 2006, ở Mỹ, KI đã lao tâm khổ tứ cho ra đời một tuyển tập tân hình thức song ngữ rất “hoành tráng” tên là Thơ Không Vần – Blank Verse, gần 300 trang, Đặng Tiến viết lời giới thiệu, Đỗ Vinh chuyển ngữ tiếng Anh, gồm 65 tác giả cả trong lẫn ngoài Việt Nam. Và năm nay sẽ in ở Việt Nam một tuyển tập khiêm nhường hơn về tầm vóc, nhưng - KI vừa cho biết - sẽ mang cái tên tiếng Việt còn tân hình thức hơn: Thơ Kể. Dự kiến sẽ in hàng năm, nếu có... mân-nì! Trao đổi #2: *Mai Văn Phấn (Hải Phòng):* Vô tình đọc ba bài thơ của ĐQ trên vannghesongcuulong.org, thấy tân hình thức không chỉ là tính truyện, mà kết hợp được những thời khắc vụt hiện mơ hồ trong cảm xúc, tạo một xung động mới cho thể loại này (trái núi tách ra nhà thơ/rời chuyến tàu nhanh tay phải). ĐQ đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa bí ẩn phương Đông với thực dụng của phương Tây. *ĐQ:* MVPnhận xét đúng: “thời khắc vụt hiện mơ hồ trong cảm xúc” là một hiệu quả quan trọng của tân hình thức. Tính bất ngờ (“xung động”) của loại thơ này gần như trong truyện cực ngắn, nhưng chưa hẳn là chỉ bằng sự bất bình thường. Nhờ có kỹ thuật lặp lại nên cái mơ hồ được lớn dần và vụt hiện. Còn kỹ thuật vắt dòng làm đong đưa cái mơ hồ. Hai điều mâu thuẫn đó góp phần tạo nên sự “khó chịu” của tân hình thức ở những độc giả không chịu loại thơ này. *Mai Văn Phấn:* Theo ý tôi, tân hình thức của ĐQ đã tạo đường biên mới, phong phú hơn so với lý thuyết do nhà thơ Khế Iêm quảng bá. Hãy đọc email của một bạn thơ khác: “Đọc thơ ĐQ thấy ngâm nga như khúc ca du mục anh ạ. Cảm giác như đang nghe một tay thảo khấu, hảo hán hát khúc dân ca trên con sông của núi non Lương Sơn Bạc. Có âm thanh. Chất của bạn anh cảm giác ‘leng keng’ khác hẳn anh.” ĐQ: Thật ra thì không khác về bản chất thi pháp đâu, MVP à. Nhưng có thể bị/được nhịp đi của trường ca đeo đuổi nên cái tôi làm đã khang khác với tân hình thức của một số tác giả khác chăng? Cám ơn dùm người bạn đó đã nhìn ra đôi điều tôi may mắn làm được trong ba bài thơ: “Ngâm nga như khúc ca du mục” - tức là thể hiện được hồn phách của tân hình thức, khi mà loại thơ này được xem như một thứ “ca dao thời hậu hiện đại”; “Một tay thảo khấu, hảo hán hát khúc dân ca” - tức là mang độ phóng túng, khí bi hùng của trường ca (sở trường mà ơn Chúa tôi có được!) vào thể thơ thường là ngắn gọn, dân dã này; “Có âm thanh... leng keng" - ấy là đại phúc cho người làm thơ tân hình thức, vốn hay bị chê là tiêu âm vần diệt nhạc điệu. *Khánh Phương (Hà Nội):* Thơ cũng được đấy. Nhưng nếu cứ viết như thế này riết thì chẳng khác nào thơ có vần và không vắt dòng. Dù ĐQ vắt dòng, thế nhưng có cảm giác câu thơ chưa tự do, cấu tứ vẫn bị bó vào cùng một kiểu liên tưởng, cùng một khuôn suy tưởng và dịch chuyển khái niệm quen thuộc. Cũng có thể tôi chủ quan chăng? *Nguyễn Đức Tùng (Vancouver):* Bài thơ thứ hai của ĐQ rất thú vị, nhưng bài thứ ba mới thật mới. MVP nói đúng, vì ba bài này vẻ như thuyết phục hơn các bài tân hình thức khác, của nhiều người. *Mai Văn Phấn:* Không vần, vắt dòng, có tính truyện, ngôn ngữ đời thường: Có thể coi như luật bằng trắc trong thơ lục bát, hay “Nhất tam ngũ bất luận / Nhị tứ lục phân minh...” trong thơ Đường luật thất ngôn bát cú. Hình thức thơ, kể cả những khuynh hướng tiền phong nhất hiện nay, cũng chỉ nên coi như cái áo khoác bên ngoài “hồn vía” nhà thơ. Cơ thể ốm yếu, bệnh tật cố chạy theo “mốt mát” có ngày chết đứ đừ. Nhưng, những nhà thơ tài năng nên chọn những kiểu áo mới, đẹp nhất mà ăn diện. Vancouver, 21-10-2009 ĐQ biên soạn 0-0