GÓP Ý TRONG TUẦN

Kỳ 6 (01/01/08)

 

 
 

 

 

 

Câu hỏi kỳ này, xin tham khảo bài tiểu luận “Chủ nghĩa Tượng Trưng và Thơ Mới” của Hoàng Ngọc Hiến trên Tạp chí Thơ số 5 ( có trên website), đồng thời xin quí bạn tìm kiếm và tham khảo thêm tài liệu trên Net, cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt để chúng ta từ từ tạo cho diễn đàn trở thành những trang thảo luận mới mẻ và có giá trị.

1. Nhạc tính trong thơ tân hình thức và sự xâm lấn của văn xuôi trong thơ.

2. Góp Ý khác.

 

Thiền Đăng

Nếu coi bài thơ là một sản phẩm hoàn chỉnh, hình thành từ các yếu tố bao gồm chất liệu, tiết tấu… thì nhà thơ trong khi sáng tác, luôn có ý thức (hoặc ngay trong vô thức) kiểm soát nhịp điệu và những diễn tiến của nó để có thể quyết định lúc nào nên tăng / giảm nhịp độ, lúc nào nên kết thúc để chính bản thân anh ta thấy như vậy là hợp lý, là hay. Một bài thơ vì vậy, thông thường mang dáng dấp một cuộc ngẫu diễn, hứa hẹn nhiều biến hoá và không thể tiên liệu, nhưng rốt cùng vẫn nằm trong tầm tiết chế của nhà thơ, người cầm chịch, hay kẻ kiểm soát bằng thi luật. Ở đây lại có một điểm cần bàn thêm, vậy nhà thơ có phải là một tay thợ hay không, và bài thơ có phải là một sản phẩm của qúa trình gia công. Không riêng gì thơ, mà trong những nghệ thuật khác cũng vậy, không có gì từ trên trời rơi xuống. Để có bài thơ hay nhà thơ không thể có cách nào khác hơn, ngoài việc phải nâng cao tay nghề. Tôi thấy thú vị với câu cách ngôn Cảm hứng đến rồi đi, còn lại là bất tài. Điều này đúng với những người há miệng chờ sung. Cảm hứng không thể tự đến mà là một quá trình kiếm tìm, tích luỹ.

Những nhà thơ chủ trương Tân hình thức (Việt) đề xuất những thuộc tính của thể thơ này, thành một cách luật mới, tạm gọi là luật chơi để kết nối những người cùng tham gia (gồm cả nhà thơ và độc giả). Luật chơi đó, đơn giản gói gọn ở bốn đặc điểm: tính kể (dễ hiểu và liền mạch), vắt dòng (để kiểm soát hơi thở, định dạng cho thơ, phân biệt với văn) kỹ thuật lập lại (để tạo ra nhịp điệu, nhạc tính) và ngôn ngữ đời thường (buông bỏ mọi tu từ, mà ngôn ngữ này, chắc thời… Đường các nhà thơ cũng ít xài?). Vậy trước hết THT đặt ra việc phân biệt thơ với văn xuôi. Đây là một vấn đề khá nhập nhằng. Nhìn bề mặt, chỉ có 1 điểm duy nhất trong bốn điểm nêu trên là có thể phân biệt thơ tân hình thức với văn xuôi: đó là vắt dòng (dựa theo những thể cũ, đếm đủ âm tiết thì rớt dòng). 3 đặc điểm còn lại, văn xuôi cũng có, chúng ta thử đọc một đoạn văn trong Chùa Đàn (Nguyễn Tuân):

Tiếng đàn hậm hực, chừng như không thoát hết được vào không gian. Nó nghẹn ngào, liễm kết cái u uất vào tận bên trong lòng người thẩm âm. Nó là một cái tâm sự không tiết được ra. Nó là một nỗi ủ kín bực dọc bưng bít. Nó giống như cái trạng huống than thở của một cảnh ngộ vô tri âm. Nó là cái tấm tức sinh lý của một sự giao hoan lưng chừng. Nó là niềm vang dội quằn quại của những tiếng chung tình. Nó là cái dư ba của bể chiều đứt chân sóng. Nó là cơn gió chẳng lọt kẽ mành thưa. Nó là sự tái phát chứng tật phong thấp vào cữ cuối thu dầm dề mưa ẩm và nhức nhối xương tuỷ. Nó là cái lả lay nhào lìa của lá bỏ cành. Nó là cái lê thê của nấm vô danh hưu hưu ngọc vàng xo le, Nó là cái oan uổng nghìn đời của chỉ tơ con phím. Nó là một chuyện vướng vít nửa vời.

Đó là một đoạn kể / đặc tả về tiếng đàn của Bá Nhỡ, đọc lên nghe như thơ, với thủ pháp lặp lại một nhóm chữ với những chuyển biến và giằng co, đã tạo ra một hiệu ứng nhịp điệu quyến rũ... Có thể thấy đó là một trường hợp hiếm gặp sự “xâm lấn” của thơ vào văn xuôi. Thế ngược lại thì sao?

Ảnh hưởng của văn xuôi lên thơ không phải chỉ có chiều hướng tiêu cực cho thơ, mà mặt nào đó, góp phần đưa lại cho thơ những sinh khí mới, thơ trở nên linh hoạt hơn, và qua đó, biên độ thơ mở rộng hơn. Sự giao thoa đó có lẽ đã đưa đến sự ra đời của thơ văn xuôi. Dần dà, xuất phát từ ý thức phá bỏ lề luật, vần điệu đã trở nên khó có thể chấp nhận đối với những tinh thần nổi loạn, nhà thơ đã đi đến chỗ cho phép mình làm mọi thứ, đến mức không còn phân rõ đâu là thơ đâu là văn xuôi nữa. Một đoạn quảng cáo nhại lại, một bài thơ “thêm râu” trong khái niệm liên văn bản cũng hoàn toàn có quyền tự định nghĩa là thơ. Và như vậy thơ có đủ muôn nẻo đường của nó, đi đến những nơi mà nó muốn, không ai hạn định điều đó cả, trừ thái độ và lựa chọn của nhà thơ.

Thơ Tân hình thức, không chủ trương làm mới, mà cung cấp một phương thức thao tác mới, có quy ước, để qua cái quy ước chung đó, nhà thơ sáng tác theo mọi khả năng của mình, nhằm khôi phục nghệ thuật và cách thưởng thức thơ, với đường hướng, tạo-ra-một-lớp-độc-giả với gu đọc thơ mới, trong sự tiếp cận và thưởng thức những ý tưởng mới trong đời sống, qua nghệ thuật mà nhà thơ dụng công tạo ra, phù hợp với nhịp sống thời đại. Và điều này, đã dần được kiểm chứng. Việc dòng thơ ấy có phát triển tiếp hay không, không phụ thuộc vào tính chất của thể thơ (như có nhà thơ đã nói - thể thơ thì trung tính) mà phụ thuộc vào những người theo đuổi và thực hành nó. Và thực sự thơ THT đã có không ít (và cũng không nhiều) bài hay, bên cạnh la liệt những bài dở. Và như vậy, thơ THT vẫn còn nhiều khoảng trống cho sự đi lên của mình

Bài thơ tâm đắc nhất vẫn chưa ra đời. Điều đó thúc đẩy nhà thơ tiếp tục con đường sáng tạo. Không có thứ nghệ thuật nào dễ dãi. Và trên hết sự thiếu kiên nhẫn và thiếu đầu tư tâm trí, là nguyên nhân đầu tiên của sự chóng lụi tàn. Thơ không chỉ là cuộc chơi. Có nhiều thú chơi thu hút hơn thơ. Trước hết thơ là một thái độ sống, bên cạnh tính cách vô vật chất và vô dụng của nó. Nhưng không thời nào, không ở đâu lại có thể thiếu những nhà thơ, trong nền văn chương và phong hoá của nó, qua từng giai đoạn phát triển của nó.

Góp ý khác: Tôi thấy rằng, việc đọc và ghi lại những nhận xét (dài hay ngắn đều hay) về các sáng tác được công bố trên web này, sẽ gây sôi nổi và hứng thú hơn cho sinh hoạt sáng tác và thưởng thức. Tính tương tác là một yếu tố rất quan trọng để thúc đẩy hoạt động của nhà thơ cũng như độc giả

 

Tunisia

Muốn làm giàu chất nhạc trong thơ, các bạn trẻ có thể làm một điều đơn giản như sau: nghe nhạc, bất cứ loại nhạc nào mà bạn thích, từ Country Music, Pop Music, Jazz, Rap Music, Hip Hop… Những loại nhạc trên có trên radio, băng tần FM, ở trong nước chắc cũng có thể nghe. Nếu có điều kiện, thưởng thức phong cách trình diễn của những ca sĩ như Fergie, Beyoncé, Rihanna, Timberlake… để kết hợp thêm với cả nhịp điệu hình ảnh. Bạn cũng có thể nghe đọc những bài thơ hay từ những ngôn ngữ khác, âm thanh vang lên trong bạn, đó là nhạc tính của thơ.

Al Rocheleau đề nghị, cứ nghe bản Nocturnes (Dạ Khúc) của Chopin 100 lần, trong thời gian hơn một tháng, nhạc tính trong thơ của nhà thơ sẽ cải thiện. Dòng thơ (line) trở nên linh động, thể luật trở nên uyển chuyển, chữ chọn sẽ hay hơn… Bản độc tấu piano có thể so sánh với cấu trúc thơ, mỗi nốt là một chữ, một hợp âm hay chuỗi hợp âm tương đương với một dòng hay câu thơ…

Tôi cho rằng nhịp điệu hay nhạc tính thơ tùy thuộc nội dung bài thơ. Nhịp điệu nội tâm trong thơ Nguyễn Tất Độ, tinh tế trong một số bài thơ của Giảng Anh Iên, Rap trong thơ Nguyễn Đăng Thường… cũng như nhịp điệu tình tự trong thơ Dã Thảo, nhịp điệu kể trong thơ Inrasara, Nguyễn Hoài Phương, Phan Tấn Hải… chẳng hạn. Tóm lại là thơ tân hình thức đã có được nhiều bài thơ hay. Và nếu càng có nhiều người tham gia thì thể loại thơ này càng đa dạng và có nhiều sắc thái

Còn về sự phân biệt giữa thơ và văn xuôi, ngắn gọn như sau: cả thơ và văn xuôi đều chuyên chở ý tưởng, nhưng thơ còn thêm mục đích nữa là đưa chúng ta hướng tới cái đẹp và nghệ thuật của ngôn từ. Nhưng thật ra lằn ranh giữa thơ và văn xuôi rất mờ nhạt. Trên diễn đàn này tôi thấy có nhiều bài viết về điều này rồi.

Đầu thế kỷ 20, thơ tự do là một phong trào đầy thiện ý, mang tính triết học, với những nhà thơ như Ezra Pound, William Carlos Williams… Thơ tự do ở thời kỳ này vẫn còn duy trì khá nhiều những yếu tố truyền thống, rất gần với thể luật iambic, nhất là nghệ thuật âm thanh mặc dù không còn vần hay luật tắc. Đến giữa thế kỷ 20, những nguyên tắc của thơ tự do bị lơ là, biến thơ thành văn xuôi. Thơ chẳng còn nhịp điệu, những yếu tố thơ cũng bị hy sinh chỉ trừ dòng gãy (line break). Viết một đoạn văn xuôi rồi ngắt đoạn thành thơ. Chẳng khác gì thơ tân hình thức, viết một đoạn văn xuôi rồi đếm chữ xuống dòng. Cái phong cách tầm thường (prosaic style) ấy trở nên phổ biến, vì ai cũng có thể làm thơ được. Judson Jerome nhận xét rằng những nhà thơ đầu thế kỷ, trong tai họ vẫn còn âm vang những nhịp điệu của thơ truyền thống, trong khi những nhà thơ ở giữa thế kỷ thì đã không còn được nghe nữa. Các nhà thơ này cứ nghĩ rằng, “tự do” (free) có nghĩa là “không” (without), không vần, không nhịp điệu, không điệp vận… và rồi thơ biến thành một đoạn văn xuôi ngắt dòng.

Tóm tắt là như vậy, còn nếu bàn luận đến chi tiết hơn, chắc phải cần tới một bài tiểu luận. Mong đọc thêm ý kiến của những bạn thơ khác.

 

 

 

Last modified on 01/03/2008 6:00 PM © 2004 2008 www.thotanhinhthuc.org.
MUCLUC